Wat is 't kofschip of de ''t kofschip-regel'?

De 'regel' van 't kofschip is een ezelsbruggetje dat gebruikt wordt bij de vervoeging van werkwoorden, en dan alléén in de verleden tijd en bij voltooide deelwoorden. (Voor de tegenwoordige tijd heb je er niets aan!)

Het ezelsbruggetje in het kort

De medeklinkers uit 't kofschip, dus de t, f, k, s, ch en p, helpen te bepalen of een zwak werkwoord de uitgang -te of -de krijgt in de verleden tijd. De uitgang -te wordt toegevoegd aan werkwoorden waarvan de stam (= het hele werkwoord zonder de uitgang -en) eindigt op een van die medeklinkers uit 't kofschip. Andere werkwoorden krijgen -de.

Met dit ezelsbruggetje kun je bijvoorbeeld controleren dat hij veegde en hij haalde met -de juist zijn. De g van vegen en de l van halen 'zitten immers niet in 't kofschip'. Daarnaast zijn hij klopte en hij hakte met -te, want de p van kloppen en de k van hakken 'zitten wel in 't kofschip'. Het voltooid deelwoord wordt van de verleden tijd afgeleid, en heeft dus dezelfde d dan wel t: veegde leidt tot hij heeft geveegd en klopte tot hij heeft geklopt.

Klankwet: stemhebbend of stemloos

Het ''t kofschip-ezelsbruggetje' is eigenlijk een korte weergave van een klankwet in het Nederlands. De klanken t, f, k, s, ch en p zijn 'stemloze klanken'. Dat wil zeggen dat je je stembanden er niet voor gebruikt. Na zo'n stemloze klank volgt ook een uitgang die begint met een stemloze klank, zoals -te.

De andere klanken, a, e, i, o, u, y, ij, en b, d, g, l, m, n, r, v, w, z, zijn 'stemhebbende klanken'; deze klanken maak je met trillende stembanden. Na een stemhebbende klank volgt ook een uitgang die begint met een stemhebbende klank, zoals -de.

Dus: bij stemloze klanken 'doen de stembanden niet mee': het geluid wordt uitsluitend 'hogerop' gemaakt. Bij stemhebbende klanken maken je stembanden geluid; aan je keel kun je voelen of ze trillen.

Stemhebbende slotklank: -d in de verleden en voltooide tijd

De stammen van de volgende werkwoorden eindigen op een stemhebbende klank (b, d, g, l, m, n, r, v, w, z en alle klinkers) die niet in 't kofschip zit, en krijgen dus een d in de uitgang:

  • krabben - krabde - gekrabd
  • branden - brandde – gebrand
  • leggen - legde - gelegd
  • bedoelen - bedoelde - bedoeld
  • dromen - droomde - gedroomd
  • menen - meende – gemeend
  • voeren - voerde - gevoerd
  • leven - leefde - geleefd (ga uit van de v-klank in leven)
  • bouwen - bouwde - gebouwd
  • suizen - suisde - gesuisd (ga uit van de z-klank in suizen)
  • fonduen - fondude - gefonduud
  • hockeyen - hockeyde - gehockeyd
  • kanoën - kanode - gekanood
  • sleeën - sleede - gesleed
  • vloeien - vloeide - gevloeid

Stemloze slotklank: -t in de verleden en voltooide tijd

De stammen van de volgende werkwoorden eindigen op een stemloze klank (t, k, f, s, ch en p) die in 't kofschip zit, en krijgen dus een t in de uitgang:

  • zetten - zette - gezet
  • likken - likte - gelikt
  • puffen - pufte - gepuft
  • klussen - kluste - geklust
  • juichen - juichte - gejuicht
  • gapen - gaapte - gegaapt

Lastige gevallen: leven en suizen

Lastige gevallen zijn leefde - geleefd en suisde - gesuisd. Je ziet in deze vormen de f en s staan, waarna je een t verwacht. Maar je moet voor de juiste uitgang kijken naar de klank/letter in het hele werkwoord; dat zijn bij leven en suizen de v en z, waarna de d moet volgen.

Kofschiptaxietje

Het aantal stemloze medeklinkers is beperkt: ch, f, k, p, s en t. Daarom kon hiervan eenvoudig het ezelsbruggetje 't kofschip gevormd worden. Moderne varianten als kofschiptaxietje en xtc-koffieshopje bevatten ook de letter c (gemontignact), de j (in de combinaties sj en tsjgeroetsjt) en de x (gefaxt). In feite zijn die nieuwe ezelsbruggetjes overbodig, want de c is een k-klank, en de (t)sj en x een s-klank. Als extra hulpmiddel kunnen ze echter nuttig zijn.

Tot slot nogmaals: 't kofschip geldt alleen voor de verleden tijd en het voltooid deelwoord, en niet voor de tegenwoordige tijd. De tweede en derde persoon enkelvoud krijgen in de tegenwoordige tijd altijd een t: hij verhuist, jij quizt, zij managet, u bekladt, jij bedoelt, etc.

 

Hieronder staat een overzicht van de medeklinkers van het kofschiptaxietje en hun stemhebbende tegenhangers: 

stemloos voorbeeld(en) stemhebbend voorbeeld(en)
k lakken - lakte - gelakt g (van goal) debuggen - debugde - gedebugd
c (= 'k') aerobiccen - aerobicte - geaerobict
qu (= 'k') petanquen - petanquete - gepetanquet
f keffen - kefte - gekeft v grieven - griefde - gegriefd
s missen - miste - gemist z razen - raasde - geraasd;
quizzen - quizde - gequizd
sch (= 's') verindischen - verindischte - verindischt
ce (= 's') racen - racete - geracet ze socializen - socializede - gesocialized
ch pochen - pochte - gepocht g leggen - legde - gelegd
p kloppen - klopte - geklopt b schrobben - schrobde - geschrobd
t chatten - chatte - gechat d bekladden - bekladde - beklad
x (= 'ks') faxen - faxte - gefaxt -  
sj ramsjen - ramsjte - geramsjt -  
ch (= 'sj') lunchen - lunchte - geluncht
sh (= 'sj') pushen - pushte - gepusht
ch (= 'tsj') coachen - coachte - gecoacht ge (= 'dzj') managen - managede - gemanaged
tch (= 'tsj') matchen - matchte - gematcht dge (= 'dzj') hedgen - hedgede - gehedged