“De taal is de baas”

"Niet te geloven. Ik werd er stil van. En ben er heel blij mee.” Een week nadat hij heeft gehoord dat hij erelid wordt van het Genootschap Onze Taal, is Frits Spits nog steeds een beetje beduusd van het bericht. Dat hij als erelid in hetzelfde rijtje komt te staan als het iconische tv-duo Kees van Kooten en Wim de Bie, en eerder nog de fameuze schrijver en striptekenaar Marten Toonder, draagt daar niet weinig aan bij: “Dat zijn echt grote helden voor mij. En sorry hoor, maar het is ook echt een ander chapiter. Zij zijn fenomenale scheppende kunstenaars. Ik ben een journalistieke programmamaker, iemand die zijn enthousiasme voor taal met anderen wil delen.”

Toch is dát nu juist wat het Onze Taal-bestuur wil bekronen. Directeur Vibeke Roeper: “Het grote publiek bereiken met het onderwerp ‘taal’ is voor ons minstens zo belangrijk als uitblinken in creatief taalgebruik. En dat geldt zeker in deze tijd, waarin talenstudies in de knel zitten, en taal in het algemeen ook beslist wel een wat groter podium kan gebruiken.”

Bindend element

Dat podium was voor Spits jarenlang zijn NPO Radio 1- programma De Taalstaat, dat hij tot voor kort wekelijks presenteerde. “Toen ik in 2014 als dj en radiomaker met pensioen ging, en men mij vroeg wat ik nog graag wilde gaan doen, bedacht ik me dat er helemaal geen radioprogramma was over taal. Ik antwoordde dat zoiets er wel moest komen, en dat ik dat graag wilde maken.”

Waarom vond hij zo’n programma eigenlijk nodig? “Omdat taal hét bindend element is van onze samenleving. Ik vond het belangrijk om daar meer aandacht aan te geven, en – dát vooral – om de liefde voor het Nederlands uit te dragen. Door de taal te analyseren en daar beter op te letten, kun je aanwijzen waar de schoonheid zit, hoe precies je erin kunt zijn, en hoe je ook je best kunt doen om een ander op een aardige manier toe te spreken. Dat zijn heel subtiele zaken, die ik stuk voor stuk enorm interessant vind, en die ik – natuurlijk samen met de altijd inspirerende redactie – allemaal aan bod wilde laten komen.”

Het resultaat was dus De Taalstaat: elke zaterdag twee uur radio over onder meer nieuwe en oude woorden, actualiteiten, literatuur, digitale media en taalweetjes – alles gelardeerd met louter Nederlandstalige muziek. Eind vorig jaar besloot Spits dat het genoeg was geweest, en nam hij afscheid van het programma. De presentatie is inmiddels overgenomen door Ronald Giphart, maar de opzet ervan is ongewijzigd gebleven.

Taalloket

Spits mag zichzelf dan vooral zien als presentator en journalist, toch is hij eerder ook bekroond voor zijn taalgebruik. In 1997 ontving hij tijdens een Onze Taal-congres de Groenman-taalprijs vanwege de goede en creatieve manier waarop hij als radio-dj omging met de Nederlandse taal. “Ook toen was ik apetrots. Maar ik was ook verrast. Want hoewel ik mijn best deed om de platen die ik draaide zo mooi, persoonlijk en precies mogelijk aan en af te kondigen, was er in die tijd ook wel kritiek op mijn werk. Gelukkig is dat nu veranderd, maar de dj werd zeker in de jaren tachtig nog gezien als zo ongeveer het laagste in de rangorde van presentatoren. Ik was er diep van onder de indruk dat er ineens serieuze waardering kwam voor mijn werk.”

Na de start van De Taalstaat begonnen de paden van Spits en Onze Taal elkaar vaker te kruisen. Onze Taal werkte mee aan het Groot Dictee toen het in 2018 van de tv naar De Taalstaat verhuisde, Spits was gasthoofdredacteur van een themanummer van Onze Taal over het Nederlandstalige lied, en hij zat een tijdje in de redactieraad van het blad. Maar bovenal ging hij algauw samenwerken met de Taaladviesdienst in het ‘Taalloket’ van De Taalstaat; nog altijd schuift er wekelijks een medewerker van Onze Taal aan om een taalvraag van een luisteraar te beantwoorden.

Geheimzinnig organisme

Bij De Taalstaat moet Spits een goede indruk hebben gekregen van hoe de taal zich in die tijd ontwikkeld heeft. “Ja, die is enorm veranderd. De straattaal heeft een belangrijke functie gekregen, wat je ook terugziet in de muziek, in de hiphopcultuur en in de graffiti. En sociale media, zoals TikTok, hebben natuurlijk hun invloed gehad op het taalgebruik; het is allemaal korter geworden, en daardoor regelmatig ook botter. Maar de basis is natuurlijk hetzelfde gebleven. Al die veranderingen zijn daar variaties op.”

Is ook Spits’ kijk op taal veranderd? Is hij milder geworden? Of juist strenger? “Nee, ik ben nooit streng geweest. Ik heb altijd gezegd, en ik denk daar nog steeds zo over: de taal maakt het zelf uit. Het is een soort geheim zinnig organisme dat bepaalt of iets wel of niet wordt aanvaard. De taal is de baas. En ik heb de indruk dat dit idee ook leeft bij Onze Taal. Als erelid zal ik het met veel plezier blijven uitdragen.”