Is houd of houdt juist in ‘Houd(t) rekening met een wachttijd’?

‘Houd rekening met een wachttijd’ is juist. Houd is hier een gebiedende wijs; die wordt zonder t geschreven. Er staat geen onderwerp in deze zin. Dat is hét kenmerk van de gebiedende wijs: het is de enige persoonsvorm die niet in relatie staat met een onderwerp. Meer voorbeelden van zinnen waarin houd een gebiedende wijs is:

  • Houd uw kaartjes gereed!
  • Houd uw computer virusvrij.
  • Houd je hoofd erbij.
  • Houd me op de hoogte!
  • Houd bij wie er als eerste arriveren!
  • Houd uw stad schoon!
  • Genoeg nu, houd verder maar je mond!
  • Weggebruiker, houd afstand!

Wel een aansporing, geen gebiedende wijs

In de zinnen hieronder staat er telkens wél een onderwerp in de zin: u. Deze zinnen zijn weliswaar aansporingen, maar bevatten geen gebiedende wijs. Als het onderwerp u is, is stam + t juist.

  • Houdt u rekening met een wachttijd. (u is het onderwerp)
  • Houdt u mij alstublieft op de hoogte. (u is het onderwerp)
  • Houdt u alstublieft voldoende afstand. (u is het onderwerp) 

Deze zinnen zijn vergelijkbaar met ‘Brengt u de bestede tijd alstublieft snel in rekening!’ en ‘Geeft u uw jas en tas gerust af bij de receptie.’ In deze zinnen is goed te horen dat stam + t in deze aansporende zinnen juist is. 

Hoe zat het vroeger?

De ontleding van zinnen als ‘Houdt u rekening met een wachttijd’ is in de loop van de negentiende en twintigste eeuw veranderd. Vroeger werd houdt hier namelijk wél als een gebiedende wijs gezien. Houdt werd dan opgevat als het meervoud van de gebiedende wijs houd. ‘Houd u rekening met een wachttijd’ was dus een aansporing gericht aan één persoon, en ‘Houdt u rekening met een wachttijd’ was gericht aan meer personen. (Het persoonlijk voornaamwoord u kon (en kan) namelijk zowel op één persoon als op meer personen betrekking hebben.) Men gebruikte ook aansporingen als ‘Ga u toch zitten, mijnheer!’ (meervoud: ‘Gaat u toch zitten, heren!’) en ‘Loop u vooral door, mevrouw!’ (meervoud: ‘Loopt u vooral door, dames!’).

Eerste verandering

Er zijn inmiddels twee dingen veranderd. Het eerste is dat vormen als ‘Ga u toch zitten!’ en ‘Loop u vooral door!’ echt verouderd zijn. ‘Gaat u toch zitten!’ en ‘Loopt u vooral door!’ zijn nu juist. U is als onderwerp gaan fungeren en dat leidde tot stam + t. Ook in ‘Houdt u toch uw hoofd erbij!’ is daarom stam + t juist: houdt. Je kunt het verschil tussen houd en houdt weliswaar niet horen, maar een werkwoord als houden wordt hetzelfde behandeld als een werkwoord als gaan. Sterker nog: het werkwoordsysteem is gebaseerd op een consequente toepassing van de regels. De regels worden op álle werkwoorden toegepast; het maakt bij de tegenwoordige tijd daarbij niet uit of de stam op een dp of a of wat voor letter dan ook eindigt. Het is immers ook hij maakt én hij bereidt (beide stam + t). Dus als het nu ‘Gaat u toch zitten!’ is (stam + t), is het ook ‘Houdt u toch uw hoofd erbij!’ (stam + t). 

Tweede verandering

De tweede verandering heeft betrekking op het meervoud van de gebiedende wijs, en dus op zinnen als ‘Houdt allemaal 5 mei vrij in uw agenda’ en ‘Pakt allemaal uw pen!’ Ook deze zinnen zijn inmiddels verouderd. In vaste combinaties kom je de meervouds-t van de gebiedende wijs nog weleens tegen (‘Komt allen tezamen ...’, ‘Hoort, zegt het voort!’), maar in het hedendaagse taalgebruik heeft de gebiedende wijs maar één vorm: zonder t. Dat geldt voor alle werkwoorden, ook voor de werkwoorden waarvan de stam eindigt op een d. Het is ‘Pak allemaal uw pen!’ en ‘Bewaar jullie brood voor straks!’ (zonder t), en dus ook ‘Houd allemaal 5 mei vrij in uw agenda!’ en ‘Houd jullie hoofd erbij!’ (zonder t). Ook hier geldt: het werkwoordsysteem is gebaseerd op een consequente toepassing van de regels; de regels worden op álle werkwoorden toegepast. Als ‘Pak uw pen!’ geen t krijgt, krijgt ‘Houd uw mond!’ ook geen t

Steunpronomen

Er blijft nog één vraag over. Hierboven staat namelijk dat u in ‘Ga u toch zitten, mevrouw!’ vroeger geen onderwerp was. Maar welke functie had het dan? In feite had u daar geen duidelijke grammaticale functie; het is weleens als een ‘steunpronomen’ (een ‘steun-voornaamwoord’) benoemd. Het toevoegen van u verzachtte de gebiedende wijs een beetje tot een vriendelijk/beleefd verzoek. ‘Ga u toch zitten!’ was dus beleefder (minder dwingend) dan ‘Ga toch zitten!’ Tegenwoordig is ‘Gaat u zitten!’ de beleefdere variant van ‘Ga zitten!’, waarin u als onderwerp fungeert.