In de zin ‘Hier zet men koffie en (zet men) over’ zitten eigenlijk twee werkwoorden: koffiezetten en overzetten. De ‘grap’ is dat het samengetrokken zet men in combinatie met koffie ‘bereidt, maakt’ betekent, en in combinatie met over iets heel anders: ‘varen, brengen’. Zetten wordt dus verbonden met twee woorden, maar heeft met deze woorden een verschillende betekenisrelatie. In de uitgebreide variant ‘Hier zet men koffie en over de Zaan, benen af en knopen aan’ komen daar afzetten (‘amputeren’) en aanzetten (‘aannaaien’) nog bij.

Zeugma is een Grieks woord, dat ‘juk’ of ‘verbinding’ betekent. Het slaat op de verbinding van het ene woord met de twee andere. Andere voorbeelden:

  • Ik nam een besluit en zij de benen. (nemen betekent in een besluit nemen iets anders dan in de benen nemen)
  • Hij liep eerst achter en later spitsroeden. (lopen betekent in achterlopen iets anders dan in spitsroeden lopen)
  • Ik haalde koffie en alle namen door elkaar. (halen betekent in koffie halen iets anders dan in door elkaar halen)
  • Zij viel op en hij door de mand. (vallen betekent in opvallen iets anders dan in door de mand vallen)
  • Houd je geest fit en je mond dicht. (houden betekent in fit houden iets anders dan in dichthouden)
  • Laat iedereen vrij, maar niemand vallen. (laten betekent in vrijlaten iets anders dan in iemand laten vallen)
  • Voer eendjes, geen oorlog. (voeren betekent eerst ‘eten geven’ en dan ‘uitoefenen’)

Een zeugma heeft een verrassend en ook vaak een komisch effect. De lezer wordt even op het verkeerde been gezet. Dat komt doordat de samentrekking op zichzelf klopt: het samengetrokken deel heeft de juiste vorm en kan ook op dezelfde positie in de zin worden ingevuld. Daardoor gaat de lezer ervan uit dat ook de betekenis overeen zal komen. Dat laatste blijkt dan ineens niet het geval te zijn.

Lees ook
Taaladvies.net

Toch nog een vraag?

Onze taaladviseurs staan elke werkdag voor je klaar. Neem contact op via

Bel 085 00 28 428 van 9.30 tot 12.00 uur (op donderdag tot 11.00 uur) en van 13.30 tot 16.00 uur Bel 085 00 28 428 van 9.30 tot 12.00 uur (op donderdag tot 11.00 uur) en van 13.30 tot 16.00 uur

(gebruikelijke belkosten, geen extra kosten)

Of stel je vraag via social media of per mail