Wat is het verschil tussen een pleonasme en een tautologie?

De termen pleonasme en tautologie hebben allebei betrekking op het gebruiken van meer woorden dan noodzakelijk is (‘twee keer hetzelfde zeggen’).

Pleonasme

Bij een pleonasme wordt een eigenschap die al onlosmakelijk aan een begrip verbonden is, ook benoemd door een ander woord. Voorbeelden van pleonasmen zijn een houten boomstam, gele boterbloemen, de hete zon en de uiterste limiet.

Het gaat meestal om een combinatie van een bijvoeglijk en zelfstandig naamwoord, maar ook combinaties als weer hervatten, een verbetering ten goede, verplicht zijn autogordels te moeten dragen, in staat zijn een brief te kunnen schrijven en gehandhaafd blijven worden wel pleonastisch genoemd.

Tautologie

Bij een tautologie wordt hetzelfde begrip tweemaal genoemd. Vaak zijn het twee bijvoeglijke naamwoorden, twee zelfstandige naamwoorden of twee bijwoorden. Bijvoorbeeld:  niettemin ... toch, iets reeds weken al weten, misleid en bedrogen, misschien hebben ze wellicht een oplossing, natuurlijk zullen we vanzelfsprekend snel reageren, vermoedelijk moet je misschien een ander nummer bellen, niet in staat zijn te kunnen stoppenik ben haast bijna op kantoor, circa 100 à 150, daarom is het dan ook zo belangrijk, want dat is immers duidelijkvoordat u zich inschrijft, moet u eerst de voorwaarden lezen, maar dat is echter niet waareen goed boek, tot dusver hebben we dit niet eerder gezien, naast bloemen kreeg ik bovendien een boekenbon, zoals bijvoorbeeld ‘Een hart van steen’. 

Enkele voorbeelden van ingeburgerde tautologieën: altijd en eeuwig, blij en verheugd, eenzaam en verlaten, enkel en alleen, geheel en al, gratis en voor niets, never nooit (niet), nooit ofte nimmer, open en bloot, met pracht en praal, vast en zeker, wikken en wegen, en wis en waarachtig.

Niet fout

Pleonasmen en (vooral) tautologieën zijn lang niet altijd ‘fout’; vaak worden ze bewust toegepast als stijlfiguur. Bijvoorbeeld om ergens extra nadruk op te leggen. Het hangt dus altijd van de tekst en context af of een pleonasme of tautologie overbodig is, of juist zinvol.

Voorbeelden van gangbare combinaties die in zekere zin pleonasmen zijn:

  • aanwezige bezoekers
  • achteraf evalueren
  • als eerste beginnen
  • beoogde doelgroep
  • bestaande gewoonten/rituelen
  • blauwe smurf
  • bloeiende bloesem
  • gedwongen zijn iets te moeten doen
  • genoodzaakt zijn iets te moeten doen
  • gewoonlijk iets plegen te doen
  • gratis cadeau/geschenk/welkomstgeschenk
  • grote reus
  • hardop voorlezen
  • houten plank
  • internationaal verdrag
  • kwaadwillige laster
  • lange slungel
  • mondeling bespreken
  • naar beneden dalen
  • naar elders vertrekken
  • nieuwe aanwinst
  • nog eens herhalen
  • noodzakelijke behoefte
  • omlaag vallen
  • opnieuw herhalen
  • opzettelijk uitlokken
  • optische lichtsignalen
  • oude grijsaard / oud opaatje / oud omaatje
  • overtollige ballast
  • permissie vragen om iets te mogen doen
  • praktische ervaring
  • ronde bal
  • ronde cirkel
  • ruiters te paard
  • tot later uitstellen
  • tijdelijk opschorten
  • toekomstplannen
  • toestemming vragen/hebben om iets te mogen doen
  • uiterste limiet
  • valse voorwendsels
  • een vaste standaardterm
  • verwachten dat iets in de toekomst zal gebeuren
  • vierkante hectare
  • vieze stank
  • vooraf waarschuwen
  • voorkomen dat er geen ongelukken gebeuren / voorkomen dat het niet misgaat
  • waardeloos prul
  • wederzijdse overeenkomst
  • weer herhalen
  • weer hervatten