Wat is het verschil tussen een pleonasme en een tautologie?

De termen pleonasme en tautologie hebben allebei betrekking op het gebruiken van meer woorden dan noodzakelijk is (‘twee keer hetzelfde zeggen’).

Pleonasme

Bij een pleonasme wordt een eigenschap die al onlosmakelijk aan een begrip verbonden is, ook benoemd door een ander woord. Voorbeelden van pleonasmen zijn een houten boomstam, gele boterbloemen, de hete zon en de uiterste limiet.

Het gaat meestal om een combinatie van een bijvoeglijk en zelfstandig naamwoord, maar ook combinaties als weer hervatten, een verbetering ten goede, verplicht zijn autogordels te moeten dragen, in staat zijn een brief te kunnen schrijven en gehandhaafd blijven worden wel pleonastisch genoemd.

Tautologie

Bij een tautologie wordt hetzelfde begrip tweemaal genoemd. Meestal zijn het twee bijvoeglijke of twee zelfstandige naamwoorden.

Enkele voorbeelden: altijd en eeuwig, blij en verheugd, eenzaam en verlaten, enkel en alleen, geheel en al, gratis en voor niets, never nooit (niet), nooit ofte nimmer, open en bloot, pais en vree, met pracht en praal, vast en zeker en wis en waarachtig.

Niet fout

Pleonasmen en (vooral) tautologieën zijn lang niet altijd ‘fout’; vaak worden ze bewust toegepast als stijlfiguur. Bijvoorbeeld om ergens extra nadruk op te leggen. Het hangt dus altijd van de tekst en context af of een pleonasme of tautologie overbodig is, of juist zinvol.

Voorbeelden van gangbare combinaties die in zekere zin pleonasmen zijn:

  • aanwezige bezoekers
  • als eerste beginnen
  • beoogde doelgroep
  • bloeiende bloesem
  • gratis cadeau/geschenk/welkomstgeschenk
  • hardop voorlezen
  • houten plank
  • internationaal verdrag
  • mondeling bespreken
  • naar elders vertrekken
  • nieuwe aanwinst
  • noodzakelijke behoefte
  • omlaag vallen
  • opzettelijk uitlokken
  • optische lichtsignalen
  • overtollige ballast
  • praktische ervaring
  • ronde bal
  • ronde cirkel
  • tot later uitstellen
  • tijdelijk opschorten
  • toekomstplannen
  • uiterste limiet
  • valse voorwendsels
  • vierkante hectare
  • vooraf waarschuwen
  • waardeloos prul
  • wederzijdse overeenkomst
  • weer herhalen
  • weer hervatten