Wat is het verschil tussen een pleonasme en een tautologie?

De termen pleonasme en tautologie hebben allebei betrekking op het gebruiken van meer woorden dan noodzakelijk is ('twee keer hetzelfde zeggen').

Pleonasme

Bij een pleonasme wordt een eigenschap die al onlosmakelijk aan een begrip verbonden is ook benoemd door een ander woord. Voorbeelden van pleonasmen zijn een houten boomstam, gele boterbloemen, de hete zon en de uiterste limiet. Het gaat meestal om een combinatie van een bijvoeglijk en zelfstandig naamwoord, maar ook combinaties als weer hervatten, een verbetering ten goede, verplicht zijn autogordels te moeten dragen, in staat zijn een brief te kunnen schrijven en gehandhaafd blijven worden wel pleonastisch genoemd.

Tautologie

Bij een tautologie wordt hetzelfde begrip tweemaal genoemd. Meestal zijn het twee bijvoeglijke of twee zelfstandige naamwoorden. Enkele voorbeelden: altijd en eeuwig, blij en verheugd, eenzaam en verlaten, enkel en alleen, geheel en al, gehengen en gedogen ('toelaten'), gratis en voor niets, never nooit (niet), nooit ofte nimmer, open en bloot, pais en vree, met pracht en praal, vast en zeker en wis en waarachtig.

Niet fout

Pleonasmen en (vooral) tautologieën zijn lang niet altijd 'fout'; vaak worden ze bewust toegepast als stijlfiguur. Bijvoorbeeld om ergens extra nadruk op te leggen. Het hangt dus altijd van de tekst en context af of een pleonasme of tautologie overbodig is, of juist zinvol.

Voorbeelden van gangbare combinaties die in zekere zin pleonasmen zijn:

  • aanwezige bezoekers
  • beoogde doelgroep
  • bloeiende bloesem
  • een ronde bal
  • een ronde cirkel
  • naar elders vertrekken
  • gratis cadeau/geschenk/welkomstgeschenk
  • een houten plank
  • hardop voorlezen
  • internationaal verdrag
  • mondeling bespreken
  • nieuwe aanwinst
  • noodzakelijke behoefte
  • omlaag vallen
  • opzettelijk uitlokken
  • optische lichtsignalen
  • overtollige ballast
  • praktische ervaring
  • de uiterste limiet
  • tot later uitstellen
  • tijdelijk opschorten
  • toekomstplannen
  • valse voorwendsels
  • vierkante hectare
  • vooraf waarschuwen
  • wederzijdse overeenkomst
  • weer herhalen
  • weer hervatten
  • waardeloos prul