Wat is het verschil tussen een afleiding en een samenstelling?
Van een samenstelling kunnen alle delen ook zelfstandig voorkomen. Bijvoorbeeld: droomreis en dagdroom. De delen van een afleiding kunnen juist niet allemaal zelfstandig voorkomen. Bijvoorbeeld: dromerig en dagelijks (-erig en -elijks zijn achtervoegsels).
Samenstellingen: alle delen kunnen zelfstandig voorkomen
Samenstellingen bestaan bijvoorbeeld uit twee zelfstandige naamwoorden: huis en deur worden samen huisdeur. Maar ook andere (langere) combinaties zijn mogelijk:
- langetermijnplanning bestaat uit een bijvoeglijk naamwoord (lang) en twee zelfstandige naamwoorden (termijn en planning)
- spinnewiel bestaat uit een deel van het werkwoord spinnen en het zelfstandig naamwoord wiel
- bovenhuis bestaat uit het bijwoord boven en het zelfstandig naamwoord huis
- tv-programma bestaat uit de afkorting tv en het zelfstandig naamwoord programma
- 24-jarig bestaat uit het getal 24 en het bijvoeglijk naamwoord jarig
Al deze woorddelen kunnen ook zelfstandig in een zin voorkomen.
Afleidingen: niet alle delen kunnen zelfstandig voorkomen
Afleidingen zijn woorden waarvan níét alle delen zelfstandig kunnen voorkomen. Verkleinwoorden, meervouden en werkwoordsvervoegingen zijn voorbeelden van afleidingen: bloempje (-pje is geen zelfstandig woord, maar een achtervoegsel), typiste (met -e afgeleid van typist, dat zelf ook weer een afleiding is van de werkwoordsstam typ met het achtervoegsel -ist), baby’s (een afleiding van baby) en suisde (een afleiding van suizen). In de afleiding berusting is be- een voorvoegsel en -ing een achtervoegsel. In hartelijk en hartig zijn -elijk en -ig achtervoegsels.
Proza-auteur, prozaïsch
Het verschil tussen samenstellingen en afleidingen blijkt bijvoorbeeld bij klinkerbotsing. Bij samenstellingen haal je de ‘botsende’ klinkers uit elkaar met een streepje: proza-auteur, zee-eend, politie-informant. Bij afleidingen gebruik je een trema om aan te geven bij welke klinker de nieuwe lettergreep begint: prozaïsch, kanoën, beïnvloeden, beëindigen.
Ook bij cijfers, symbolen en afkortingen is er een verschil. Er staat een streepje in samenstellingen als 80-jarige, 50+-doelgroep en sms-bericht. In afleidingen als A4’tje, 50+’er, D66’er, sms’je en sms’en staat een apostrof.
Blij met deze uitleg?
Met een donatie van € 5 steun je Onze Taal. Bedankt!
Toch nog een vraag?
Onze taaladviseurs staan elke werkdag voor je klaar.
https://onzetaal.nl/taalloket/vraag-stellen
(gebruikelijke belkosten, geen extra kosten)
Of stel je vraag via social media of per mail