Page 13 - OnzeTaal_sept2021

HOE LEG JE DAT UIT?

Als je Nederlandse les geeft aan anderstaligen (NT2’ers),
kom je af en toe kwesties tegen waarvan je je afvraagt:
hoe zit dat ook alweer?
VERSCHUIVENDE NORMEN

RAKEN
Over verschuivende taalnormen, maar ook over kwesties in de
trant van ‘Ik hoor/zie steeds vaker …’, die ons geregeld worden
voorgelegd. Iemand kan ‘zwanger raken’, ‘zwanger worden’, ‘in ver-
wachting raken’ – maar niet ‘in verwachting worden’.
ONGELIJKWAARDIGE En iets kan ‘defect raken’ of ‘lek raken’, maar niet ‘defect
SAMENTREKKINGEN worden’ of ‘lek worden’. Hoe zit dat?
Raken en worden kunnen het begin aangeven van ‘(iets)
Veel mensen hebben geleerd dat je combinaties als zijn’. Worden wordt het meest gecombineerd met een
basisonderwijs en voortgezet onderwijs niet mag samen- bijvoeglijk of zelfstandig naamwoord: ‘Hij werd ziek’,
trekken tot basis- en voortgezet onderwijs. Ook de omge- ‘Ze wordt moeder.’ Raken drukt gewoonlijk uit dat iemand
keerde variant, voortgezet en basisonderwijs, krijgt nogal of iets door wat voor oorzaak dan ook in een bepaalde
eens kritiek. De reden is dat voortgezet een bijvoeglijk toestand terechtkomt – zonder er zelf invloed op te
naamwoord is en basis een zelfstandig naamwoord, of hebben: defect raken, lek raken, bewusteloos raken. Zwanger
anders gezegd dat voortgezet onderwijs een woordgroep raken duidt meer op iets wat iemand overkomt dan zwan-
is en basisonderwijs een samenstelling – en dat maakt ger worden: ‘Ze raakte al snel zwanger’, ‘Het is haar einde-
de samentrekking ‘ongelijkwaardig’ of ‘ongelijksoortig’. lijk gelukt om zwanger te worden.’
Vroeger keurden stijlgidsen en adviesboeken dit Raken wordt vooral veel gecombineerd met voorzetsel-
soort samentrekkingen af. Ook in Onze Taal waren we bepalingen: buiten zinnen raken, uit de mode raken, in ver-
in de jaren tachtig nog terughoudend – al betoogde wachting raken, op drift raken, enz.
dr. Geert Booij in 1987 in een artikel dat er taalkundig Bij een voltooid deelwoord kan het vaak beide: bescha-
weinig op aan te merken viel. In de jaren negentig is er digd raken/worden, omsingeld raken/worden. Ook hier drukt
het een en ander gaan verschuiven in de beschrijvingen raken vooral uit dat iets of iemand in een bepaalde toe-
en oordelen in bijvoorbeeld de Algemene Nederlandse stand belandt: ‘De auto raakte beschadigd’, ‘De soldaten
Spraakkunst en de Schrijfwijzer van Jan Renkema. raakten omsingeld.’ Wie daar verantwoordelijk voor is, is
Inmiddels zijn samentrekkingen van dit type volledig in de gegeven context niet direct relevant. Bij ‘De auto
ingeburgerd. Wel is het zo dat niet elke samentrekking werd beschadigd’ en ‘De soldaten werden omsingeld’ is
zomaar ‘kan’: een combinatie als televisie- en bronzen dat wel zo: je kunt vrij eenvoudig iets toevoegen als door
beelden (of bronzen en televisiebeelden) is niet juist – vandalen of door vijanden, terwijl zoiets bij de zinnen met
niet vanwege de verschillende woordsoorten, maar om- raken nauwelijks mogelijk is.
dat hier twee verschillende typen beelden bedoeld zijn.
Maar de meeste mensen zullen dat soort samentrek- Welke kwesties komt u vaak tegen in uw NT2-lessen?
kingen in de praktijk toch al niet zo snel maken. En hoe legt u ze uit? We horen het graag via
taaladvies@onzetaal.nl.

HOE KAN HET DUIDELIJKER?

Tips voor duidelijkere teksten.

VOORZETSELS Natuurlijk zijn voorzetsels er niet klinkt de zin directer: ‘In de bijlage
voor niets. Maar in de voorgelegde zin staat informatie over het indienen van
VRAAG staan er wel veel. En zeker de combina- een klacht over onze dienstverlening.’
Een standaardmail die wij aan onze ties ten aanzien van en met betrekking tot, Het nadeel is alleen: er staat dan twee
cliënten sturen, bevat deze zin: ‘In de met twee voorzetsels rond een zelfstan- keer over vlak achter elkaar. Dat is op te
bijlage staat nadere informatie met dig naamwoord, zijn omslachtiger dan lossen door bijvoorbeeld van het indie-
betrekking tot het indienen van een nodig. Het zijn zogeheten ‘voorzetsel- nen een ‘echt’ werkwoord te maken en
klacht ten aanzien van onze dienst- uitdrukkingen’: woordgroepen met de door misschien nog een handelende
verlening.’ Eigenlijk zijn we er niet zo functie van een voorzetsel. Met betrek- persoon toe te voegen: ‘In de bijlage
tevreden over; hij oogt wat saai en king tot geeft aan dat er een ‘betrekking’ leest u hoe u een klacht over onze
ontoegankelijk. Wat is eraan te doen? (verband) bestaat tussen wat ervoor dienstverlening kunt indienen.’ Wat ook
staat (informatie) en wat volgt (het in- kan: de zin verder inkorten: ‘In de bij-
ANTWOORD dienen van een klacht). Hoe die ‘betrek- lage vindt u onze klachtenregeling.’ ONZE TAAL 2021 — 9
De zin is vooral omslachtig geformu- king’ eruitziet, blijft vaag. Het voorzetsel Zo wordt de standaardzin toch iets
leerd, en ook wel een tikkeltje ouder- over kan hetzelfde verband tussen de prettiger leesbaar.
wets. Zo klinkt meer informatie of kort- woorden leggen – kort en bondig:
weg informatie al moderner en directer informatie over het indienen van een klacht. Alternatieven voor voorzetseluitdruk-
dan nadere informatie. Wat verder opvalt En over kan ook ten aanzien van vervan- kingen en andere omslachtige woord-
aan deze zin zijn de vele voorzetsels: in, gen: een klacht over onze dienstverlening. combinaties staan op onzetaal.nl/
met, tot, van. Zonder de voorzetseluitdrukkingen moeilijke-woorden. 13