Page 27 - OnzeTaal_okt2019_HR

weinig gebruikt). De proefpersoon kreeg daarbij een - Dus d’r ontstond een soort van zeg maar eh …
opdracht te horen, bijvoorbeeld ‘Klik op de hand’ dan slachtpartij bij grote kolonies van reigers in het
wel ‘Klik op de eh … hand.’ Met gespecialiseerde ap- algemeen.
paratuur werd heel nauwkeurig in de gaten gehouden - Die hebben gewoon een dagje uit zeg maar.
waar de proefpersoon naar keek. Bij ‘Klik op de eh …’
keken de proefpersonen, vlak voordat het woord hand Het laatste voorbeeld laat zien dat zeg maar ook meteen
of naaimachine klonk, naar verhouding vaker naar het áchter het meest informatieve stukje geplaatst kan
plaatje van de naaimachine. Bosker concludeert daar- worden.
uit dat een luisteraar na een eh eerder een minder fre- Andere stopwoorden, zoals eigenlijk en gewoon,
quent woord verwacht. worden ook op deze manier gebruikt. Ze hebben een
In een ander experiment bleek dat woorden die na functie die lijkt op die van eh: ze vergemakkelijken de
eh gezegd werden, net even beter werden onthouden. verwerking van nieuwe informatie.
Blijkbaar is er na eh sprake van een verhoogde aan-
dacht bij de luisteraar. En dat is handig en efficiënt. NIET VOORSPELBAAR
Want in vrijwel iedere zin wordt iets wat al bekend Van het kleine woordje er zou je ook kunnen denken
is gecombineerd met nieuwe informatie. Die nieuwe dat dat in sommige zinnen overbodig is. Bijvoorbeeld
informatie kost meer moeite om te formuleren, en in deze zin:
voor de luisteraar om te verwerken. Het is dus handig
als de luisteraar zijn aandacht vooral concentreert Vorige week stond er in de krant dat teken een plaag
op die elementen in de zin die nieuwe informatie dreigen te worden.
bevatten.
Eh gaat meestal vooraf aan het meest informatieve Een goede Nederlandse zin. Maar wat doet er hier? Als
stukje van de zin: we het schrappen, blijft het een prima zin:
- Wij hadden een eh … prijsofferte laten maken voor Vorige week stond in de krant dat teken een plaag
een nieuwe achterdeur. dreigen te worden.
- Bredevoort? O, dat is een plaats met ontzettend
veel eh … tweedehands boekwinkels. Betekent dit dat er helemaal niets betekent? Stefan
Grondelaers, onderzoeker aan de Radboud Universiteit
Nijmegen, ontdekte tien jaar geleden dat er in dit type
PARODIE zinnen wel degelijk een functie heeft. Ook dit kleine
Stopwoordjes lijken een beetje op eh. Ze hebben een woordje zou het makkelijker maken om nieuwe infor-
vergelijkbare functie. Op internet zijn heel veel lijstjes matie te verwerken.
te vinden van de irritantste stopwoordjes in het Ne- Mensen zijn geneigd om te voorspellen hoe een zin
derlands. Ook columnisten schrijven er graag over. die ze horen zal verlopen. Een voorbeeld: ‘Waarom de
Henk Hofland wijdde ooit, in 1998, in NRC een column postbode de brief niet besteld had was een raadsel,
aan het stopwoordje zeg maar (ook wel: zegmaar); hij want op de envelop zat wel degelijk een …’ Iedereen
schreef onder meer: “Die twee woorden kan je overal
invoegen zonder dat de betekenis van de zin veran-
dert, en als je ze had weggelaten had niemand er iets
van gemerkt.” Woorden die na eh gezegd
Hofland denkt dus dat zeg maar overbodig en be-
tekenisloos is. Hij parodieert vervolgens het gebruik worden, blijken net even
ervan:
beter te worden onthouden.
De mensen die er, zeg maar, gevoelig voor zijn,
hadden gemerkt dat er, zeg maar, een nieuw stop-
woordje in circulatie was gekomen dat je, zeg maar,
zonder enig bezwaar weg kon laten. weet dat dit zal eindigen met postzegel. Grondelaers
ontdekte, met slimme experimenten, dat er in zinnen
Hofland laat in dit voorbeeld, zonder zich daar heel erg als ‘Vorige week stond er in de krant …’ een heel speci-
van bewust te zijn, duidelijk zien dat zeg maar op een fieke functie heeft. Het geeft aan dat wat er komt juist
bijzondere plek in de zin gebruikt wordt. Het staat tel- níét voorspelbaar is.
kens vóór het meest informatieve stukje van de zin: Grondelaers liet mensen zinnen lezen als ‘In de keu-
kenkast was (er) een zoutvat’ en ‘In het toneelstuk was
De mensen die er, zeg maar, gevoelig voor zijn, (er) een zoutvat.’ De eerste zin is gemakkelijker te ver-
hadden gemerkt dat er, zeg maar, een nieuw stop- werken omdat een zoutvat in een keukenkast een heel
woordje in circulatie was gekomen dat je, zeg maar, voorspelbaar element is, en in een toneelstuk helemaal
zonder enig bezwaar weg kon laten. niet.

Laten we nu ook even naar een paar niet-fictieve voor- LEESTIJD
beelden kijken. De volgende zinnen zijn ontleend aan Om dit effect van er te onderzoeken ontwierp Gronde- ONZE TAAL 2019 — 10
het Corpus Gesproken Nederlands. Het meest infor- laers een experiment met ‘self-paced reading’. Daarbij
matieve stukje van de zin is onderstreept: hak je een zin in stukken en bied je die stukken na el-
kaar aan op een computerscherm. Bijvoorbeeld: ‘In de
- En ’t is ook echt een natuurgebied waar alles vol- keukenkast / was / (er) / een zoutvat.’ Telkens als de
komen zeg maar aan z’n lot wordt overgelaten hè. proefpersonen op de spatiebalk drukken, krijgen ze
- Dat komt zelden voor, dat iemand zeg maar zomaar een nieuw stukje zin te zien, en het oude stukje ver-
tegen je begint te praten. dwijnt. Zo kun je precies meten hoelang ze doen over  27