Page 30 - OnzeTaal_april2020_HR

ETYMOLOGIE

Kinine
illustratie: Frank Dam

ij alle ontwrichtende gevolgen van het corona-
virus zouden we bijna vergeten dat er ook nog
B steeds een andere heel ernstige infectieziekte is:
malaria, die jaarlijks nog altijd meer dan 450.000 dode-
lijke slachtoffers maakt. Daarom wordt op 25 april de
Wereldmalariadag gehouden. Dit jaar is het bovendien
precies tweehonderd jaar geleden dat twee Franse schei-
kundigen, Pierre Joseph Pelletier en Joseph Bienaimé
Caventou, uit stukjes boomschors een stof isoleerden die
lange tijd het enige werkzame middel tegen malaria was.
Ze gaven het koortswerende middel de naam quinine.
Deze Franse chemische benaming is al in 1826 in het een landgoed in de buurt van Madrid. Het is niet zeker
Nederlands beland als kinine. of dit medische verhaal op waarheid berust, maar het
In kinine herkennen we het achtervoegsel -ine ter verleende de natuurwetenschapper Linnaeus in 1742 de
aanduiding van chemische verbindingen dat ook voor- inspiratie voor de moderne wetenschappelijke geslachts-
komt in bijvoorbeeld aspirine en penicilline. De boom- naam van de kinaboom: Cinchona.
soort waarvan Pelletier en Caventou gebruik hadden In 1650 bracht de jezuïet Tafur de geneeskrachtige
gemaakt, werd in het Frans aangeduid met quina (‘kina- bast naar Rome. Vijf jaar later kon worden gemeld dat er
boom’). Deze boom, afgebeeld op het wapen van Peru, voor het eerst in de geschiedenis van de stad geen geval-
stamt oorspronkelijk uit het Andesgebergte. In het len van malaria bekend waren. Vanwege de verbinding
Quechua, de taal van de inheemse bevolking, betekende met Spanje en de katholieke missionarissen die in het
quina ‘bast’. Uit de gedroogde en vermalen bast wisten Spaanse rijk actief waren, sprak Jacob Campo Weyer-
man in 1726 over “het met de Koorts speelent Jesuieten
Bij de voor malaria typische Poeder”. Andere zeventiende-eeuwse Nederlandse
benamingen waren kinakina en Peruviaanse schors.
koortsaanvallen bracht de GIN-TONIC

gemalen kinabast verlichting. Tot 2001 had Nederland een groot aandeel in de mondia-
le kinineproductie. In 1864 had de regering voor twintig
dollar een partij zaad van de beste kinasoort gekocht.
Twaalf jaar later stonden er op Java tienduizenden jonge
de Peruvianen al sinds eeuwen een geneeskundig pre- kinabomen. In 1882, het jaar waarin werd ontdekt dat
paraat te maken. Vanwege de koortswerende werking malaria door muggenbeten op de mens wordt overge-
noemden zij de boom ‘quina quina’: ‘de bast der basten’. bracht, werd in Amsterdam de Nederlandsche Kinine-
Via het Spaans belandde het woord quina in het Frans. fabriek opgericht. Van 1920 tot 1940 bezat Nederland
In veel andere talen werd het verbasterd tot china. praktisch het wereldmonopolie, daarin ondersteund
door een speciaal Bureau tot Bevordering van het Kinine-
ZEEUWSCHE COORTSEN gebruik.
Tot in de negentiende eeuw ging men ervan uit dat de Om de bittere smaak te verzachten mixte men de
gevreesde malaria werd veroorzaakt door kwade dam- kinine graag met sterke drank. In een achttiende-eeuws
pen. Het woord malaria stamt uit het Italiaans en is een medisch adviesboekje voor zeelieden wordt aangeraden:
samentrekking van mala (‘slecht’) en aria (‘lucht’). Een “Laten zy alle, die hunne gezondheid lief hebben, (...) ’s
oude Nederlandse aanduiding is moeraskoorts. Met name avonds en ’s morgens een bitter zoopje van Kinakina, op
ONZE TAAL 2020 — 4 van de slachtoffers was de schilder Albrecht Dürer, die aan de wieg van de tegenwoordig zo populaire longdrink
Zeeland werd door de ziekte zwaar getroffen, reden
brandewyn getrokken, nemen: of, zoo men dat niet heb-
waarom men wel sprak van “Zeeuwsche coortsen”. Een
ben kan, van knoflook op jenever.” Dit ‘bittertje’ stond
in december 1520 in Zeeland besmet raakte toen hij een
gin-tonic. Tonic is namelijk een kininehoudende limo-
nade; de benaming is een verkorting van tonic water,
aangespoelde walvis kwam bekijken.
‘versterkend water’. Die medicinale oorsprong klinkt
Bij de voor malaria typische koortsaanvallen bracht

de gemalen kinabast verlichting, en vaak ook volledige
genezing. Op die manier werd in 1638 Ana de Osorio, de
vrouw van de onderkoning van Peru, van haar malaria af ook door in de tonicmerknaam Fever-Tree: ‘koortsboom’.
geholpen. Haar man was de vierde graaf van Chinchón, HANS BEELEN EN NICOLINE VAN DER SIJS
30