Kun je beter theoretisch en praktisch opgeleid gebruiken dan hoogopgeleid en laagopgeleid?

Soms wil je iets zeggen over de opleiding van mensen, bijvoorbeeld in de context van statistiek, nieuws, beleid en vacatures. Hoe kun je dat het best doen?

Twee- of driedeling

Overheidsinstanties hanteren vaak drie categorieën in het onderwijs:

• lager onderwijs: basisonderwijs, vmbo, ouderbouw van havo/vwo en mbo-1
• middelbaar onderwijs: bovenbouw van havo/vwo, mbo-2, mbo-3 en mbo-4
• hoger onderwijs: hbo en wo

In de praktijk kom je vaak een tweedeling tegen: lager en hoger onderwijs. Ook kun je de (iets minder gebruikelijke) tweedeling praktisch en theoretisch onderwijs tegenkomen.

Over het algemeen worden tweedelingen – praktisch/theoretisch of lager/hoger – afgeraden, omdat ze nuance missen.

Wees specifiek als dat kan

Het beste is om zo concreet mogelijk te zijn en onderwijsrichtingen gewoon bij hun naam te benoemen: hbo, vmbo kader, wo, mbo 3, enzovoort.

Als je het over mensen hebt, kun je formuleringen als deze gebruiken:

• met een afgeronde mbo 1-opleiding
• met een mbo 2-diploma
• vwo-gediplomeerd
• met een mbo 2-, 3- of 4-diploma
• vmbo-geschoold
• met een havodiploma
• hbo-/wo-opgeleid
• wo-gediplomeerd

Als je inclusief wilt schrijven, is het verder goed om woorden als alleen (maar), hooguit en niet meer dan te vermijden, omdat deze woorden een bepaalde rangorde impliceren, waarbij de aanname is dat hoe ‘hoger’ of ‘verder’ je bent gekomen, hoe beter het is.

Hoogopgeleid en laagopgeleid

Een voordeel van hoog-/laagopgeleid is dat dit algemeen gebruikte termen zijn die veel mensen zullen herkennen. Een nadeel is dat de term laag negatieve bijbetekenissen heeft en hoog juist positieve. Deze termen kunnen bijdragen aan het ‘hiërarchisch’ denken in niveaus: het idee dat de ene opleiding beter is dan de andere.

Hoewel je dat idee in het hele huidige onderwijssysteem terug kunt zien – zoals in termen als afstromen en opstromen – is het toch goed om je bewust te zijn van het waardeoordeel achter de termen hoog en laag. Een deel van de opleidingen kan daarmee namelijk als minderwaardig worden neergezet. En dat kan weer de persoonlijke ontwikkeling van studenten in de weg zitten.

Theoretisch opgeleid en praktisch opgeleid

Vanwege die bijbetekenissen kiezen sommige mensen voor theoretisch/praktisch opgeleid. Een voordeel hiervan is dat deze termen als neutraler worden ervaren: er zit minder een waardeoordeel in.

Een nadeel is dat ze ook niet helemaal passend zijn. Bijna alle opleidingen hebben zowel theoretische als praktische componenten. Sommige opleidingen vallen dan onder ‘theoretisch’ onderwijs, terwijl die ook of voornamelijk gericht zijn op de beroepspraktijk, zoals fysiotherapie of geneeskunde. Daarbij hebben ‘praktische’ opleidingen, zoals verpleegkundige of technicus, ook een theoretische leerlijn.

Het ‘probleem’ van eufemismen

Er zijn ook mensen die afzien van het gebruik van theoretisch/praktisch opgeleid, omdat ze het idee hebben dat dit eufemismen (verzachtende of verhullende termen) zijn van hoog-/laagopgeleid. Zij denken niet dat een verandering in woordgebruik het onderliggende waardeoordeel kan beïnvloeden. Het is nog maar de vraag of het probleem van gebrek aan waardering van een bepaald diploma opgelost kan worden door te kiezen voor een andere benaming.

Toch kan iets hernoemen soms wel helpen. Een voorbeeld hiervan is dat mbo’ers sinds 2020 officieel studenten heten. Eerst heetten ze volgens de wet deelnemers en werden ze vaak scholieren of leerlingen genoemd. Dit plaatste mbo’ers voor de samenleving in een heel andere categorie dan hbo’ers en wo’ers, en het beperkte ook hun toegang tot bijvoorbeeld studentenverenigingen, introductieweken en studentenkortingen. Hoewel zo’n naamsverandering niet van de ene op de andere dag iedereens denkbeeld verandert, is hiermee wel het wettelijke kader voor uitsluiting weggevallen. Dat is alvast een eerste stap in de richting van een gelijkwaardige behandeling.