Wat is juist: ‘Een heel fijne vakantie!’ of ‘Een hele fijne vakantie!’

Het is allebei juist. In een informele wens zoals ‘Een hele fijne vakantie!’ is hele erg gebruikelijk. In formelere combinaties zoals een heel ingrijpende maatregel wordt meestal heel gebruikt, al kan - zeker in de spreektaal - ook hele voorkomen.

Een hele fijne vakantie

In een hele fijne vakantie is heel een bijwoord dat iets zegt over het bijvoeglijk naamwoord fijne. Een bijwoord krijgt echter normaal gesproken geen buigings-e. Dat zou pleiten voor een heel fijne vakantie. Het is bijvoorbeeld ook erg mooie huizen (het bijwoord erg zegt iets over mooie) en een extreem lange koudeperiode (het bijwoord extreem zegt iets over lange). Erge mooie huizen en zeker een extreme lange koudeperiode zijn niet gebruikelijk. 

Waarom wensen we elkaar dan tóch zo vaak een hele fijne vakantie, hele fijne kerstdagen en een hele fijne verjaardag? In deze informele wensen komt de verbogen vorm hele iets hartelijker en gemeender over dan de varianten met heel. Dit wordt ook beschreven in de Algemene Nederlandse Spraakkunst (ANS). De verbuiging van het bijwoord heel heeft volgens de ANS tot gevolg dat de spreker iets sterker laat merken dat hij écht meent wat hij zegt; er zit dus meer ‘gevoel’ in hele. Dat geldt ook voor wie vertelt dat hij naar een hele zielige film is geweest met een hoofdrolspeler met hele mooie ogen en met een hele gemene schurk: de verbogen vorm hele maakt extra duidelijk dat hij de film zielig vond, de ogen van de hoofdrolspeler mooi en de schurk gemeen.

Deze verbogen vorm is geen nieuwigheid. Zo schreef Jan van Riebeeck in 1658 over “Eenige heele oude siecken mannen” en schreven Betje Wolff en Aagje Deken in 1784 over een dier met “heele schoone sterke kleuren”. Het Woordenboek der Nederlandsche Taal (WNT) vermeldt bij heel: “Het spraakgebruik wil, dat heel voor een attributief gebezigd bnw. in verbogen vorm [zoals fijne en mooie dus] óók den buigingsvorm aanneemt.” Hiermee bedoelt het WNT: in de praktijk krijgt heel in combinaties als hele oude mannen vaak een buigings-e.

Een heel ingrijpende maatregel

In formelere contexten past de onverbogen vorm heel het best. Een beleidsmaker zal dus waarschijnlijk eerder spreken van een heel ingrijpende maatregel en een heel dreigende situatie dan van een hele ingrijpende maatregel en een hele dreigende situatie.