Page 12 - OnzeTaal_okt2019_HR

WOORDSPRONG HANS BEELEN EN NICOLINE VAN DER SIJS

Over de oorsprong van allerlei woorden.

Mug

J eukende bulten, slapeloze nachten: muggen zorgen

ook in het najaar voor veel ongemak. Tot overmaat
van ramp brengen sommige soorten allerlei levens-
bedreigende ziekten over. Tegelijk is de mug van groot
belang voor het ecosysteem: de larven, die organisch Illustratie: Nicolas Fernandez / 123RF
afval verorberen, zorgen ervoor dat de sloot geen
stinksloot wordt, en voor vissen, vogels en vleermuizen
is een mug een voedzaam hapje. Het Nederlands heeft
aan dit insect een aantal bijzondere uitdrukkingen te
danken.

RONDZOEMEND eeuw mousquite luidde. Dat de q en de t van plaats zijn
Van oudsher is de mug in verband gebracht met over- verwisseld, heeft misschien te maken met een andere
last. “Berch ende dal vervullet met muggen al”, zo staat insectenbenaming: tique (‘teek’).
te lezen in de Spiegel Historiael, waarin Jacob van Maer- Het Italiaanse equivalent, moschetto, werd de bena-
lant rond 1285 een bijbelse plaag beschrijft. Het is een ming voor de vonk die bij het afvuren van een pistool uit
van de oudste vindplaatsen van het Nederlandse woord, de loop komt. Deze werd vergeleken met een snel weg-
dat een Indo-Europese oorsprong heeft. Deze herkomst vliegend insect. Vervolgens nam het woord de betekenis
deelt het met het Latijnse musca, het Franse mouche en aan van het wapen waarmee deze flits werd voortge-
het Russische múcha. Maar in deze talen is de betekenis bracht. Via het Frans, dat het woord in de zestiende
‘vlieg’. De oorspronkelijke Indo-Europese wortel moet eeuw overnam als mousquette, belandde het in onze
een klanknabootsend woord zijn geweest met de alge- taal als musket. Het ouderwetse wapen is inmiddels in
mene betekenis ‘rondzoemend diertje’. In het Neder- onbruik geraakt, maar de eveneens aan het Frans ont-
lands en in andere Germaanse talen, zoals het Engels leende afleiding musketier (‘soldaat bewapend met een
(midge), het Duits (Mücke) en het Zweeds (mygga), is de musket’) is nog springlevend. Les trois mousquetaires, de
betekenis vernauwd tot ‘mug’. klassieke Franse avonturenroman van Alexandre Dumas
Maar in tal van Nederlandse dialecten betekent mug père (1844), kwam in 2003 op de planken als de musical
(of een variant als mig, mugge, mügge, mog, mok) nog 3 Musketiers.
‘vlieg’. “Wij noeme een vlieg altijd een mug en een mug Omdat het lang duurde om een musket te laden,
is een langpôôt of een meezek”, aldus een woordenboek waren musketiers voor het man-tegen-man-gevecht
bewapend met een degen of sabel. Bij Dumas zijn de
In tal van Nederlandse musketiers dan ook vooral in de weer met slag- en
steekwapens, en dat is de reden dat een Nijmeegse
dialecten betekent mug schermvereniging De 3 Musketiers heet.

nog altijd ‘vlieg’. SOUTHAPPIE
Ook canapé, een deftig woord voor ‘zitbank’, gaat terug
op de mug. Het Franse leenwoord gaat via het Latijnse
canapeum (‘rustbed’) terug op het Griekse kōnō ´ pion (‘bed
van de Hoeksche Waardse streektaal. Er zijn ook dialec- met muskietennet’), een afleiding van het Griekse
ten waarin we varianten vinden van het woord muggen- kō ´ nōps (‘mug’). In de loop der tijd is het muggennet dat
scheet, waarmee op schilderachtige wijze een kleinig- het meubel omgaf, uit zicht geraakt. Alleen in het Engel-
heid of een klein kind wordt aangeduid. Standaardtalige se canopy (‘gordijn, baldakijn’) is iets van de oorspron-
uitdrukkingen die gebaseerd zijn op de geringe grootte, kelijke betekenis bewaard. De verkleinvorm canapeetje
zijn van een mug een olifant maken en met een kanon op kennen we als ‘hapje van belegd brood’. Deze betekenis
een mug schieten. De inwoners van Haarlem dragen van is eveneens aan het Frans ontleend en ook in andere
oudsher de bijnaam muggen, misschien vanwege de
talen doorgedrongen, bijvoorbeeld het Afrikaans. In het
ONZE TAAL 2019 — 10 tierden. verschuiving als volgt verklaard: “Die southappie word
Etimologiewoordeboek van Afrikaans wordt de betekenis-
drassige omgeving van de stad, waarin de beestjes welig
so genoem omdat die vulsel wat dit bedek, op die brood
DE DRIE MUSKETIERS
‘sit’ soos mense wat op ’n canapé sit.”

In 1778 publiceerde Hieronymus van Alphen in zijn
Een andere Nederlandse benaming voor tropische
steekmuggen is muskiet. In de koloniale tijd was muskiet
Proeve van kleine gedigten voor kinderen een versje over
in de overzeese gebiedsdelen de algemene naam voor
vliegen. De wijze les tot besluit is een gevleugelde uit-
alle muggen die de mens het leven zuur maken. Het
drukking geworden: “Eén uur van onbedagtsaamheid /
woord gaat terug op het Spaanse en Portugese mosquito, een mug die zo onvoorzichtig is een kaarsvlam in te
de verkleinvorm van mosca (‘vlieg’). Dezelfde oorsprong Kan maken dat men weeken schreit.” Zo bezien is de
12 heeft het Franse moustique, dat tot in de zeventiende mug een uitermate nuttig diertje. 