Page 10 - OnzeTaal_okt2019_HR

VRAAG EN

ANTWOORD

NIETS DAT/WAT
at is juist: ‘Er is niets dat me
W tegenhoudt’ of ‘Er is niets wat
me tegenhoudt’?
Volgens de huidige taaladviesnormen
zijn beide zinnen juist.
Traditioneel was er een tamelijk strikt
onderscheid tussen dat en wat als be-
trekkelijk voornaamwoord. De taalad-
viesnorm luidde lange tijd: gebruik dat
bij zelfstandige naamwoorden die het
krijgen (‘het boek dat daar ligt’, ‘het
programma dat ik zag’); en gebruik wat
om naar onbepaalde voornaamwoorden,
zelfstandig gebruikte bijvoeglijke naam-
woorden en hele zinnen te verwijzen:
‘alles wat hij zei’, ‘iets wat ik weet’, ‘het
leukste wat ik gedaan heb’, ‘hij rookt SPREEKWOORDELIJK
weer, wat me erg irriteert’. Illustratie: Matthijs Sluiter
Dit onderscheid bleek in de praktijk
niet altijd goed werkbaar. Zo is er in zin-
nen als ‘Dit boek is het leukste dat/wat MET ARGUSOGEN
ik gelezen heb’ wel een duidelijke voor-
keur voor dat als met het leukste bedoeld ok ten zuiden van de taalgrens wordt de Vlaamse formatie met argus-
is ‘het leukste boek’, maar niet als de “Oogen gevolgd”, schreef De Morgen in augustus. Wat zijn ‘argusogen’
gedachte is: ‘het leukste zonder meer’. precies voor ogen?
En iets mag dan een onbepaald voor-
naamwoord heten, het duidt in veel zin- De uitdrukking iets met argusogen bekijken of volgen (ook wel met argusogen toekijken
nen toch iets bepaalds, iets concreets of naar iets kijken) verwijst naar Argos, een figuur uit de Griekse mythologie, die in
aan. onze taal vooral bekend is geworden onder de Latijnse versie van zijn naam: Argus.
Op Taaladvies.net, de taaladviesweb- Argus was een reus met een bijzonder kenmerk: hij had honderd ogen, die over
site van de Taalunie, staat sinds een zijn hele lichaam zaten. Deze ogen waren zó ‘afgesteld’ dat ze nooit allemaal tege-
paar jaar dat bij alles, al, iets en niets zo- lijk sliepen; daardoor kon Argus voortdurend alles zien wat er om hem heen ge-
wel dat als wat mogelijk is. Bij alles en al beurde. Zijn bijnaam was dan ook Panoptes; dat betekent in het klassiek Grieks
is wat in de praktijk duidelijk het gebrui- letterlijk ‘alles-ziend’.
kelijkst, maar bij iets en niets bestaat er Ondanks zijn waakzaamheid liep het niet goed af met Argus. Dat had te maken
geen duidelijke voorkeur meer: ‘Is er nog met een van de vele affaires van de Griekse oppergod Zeus. Toen Hera, de vrouw
iets dat/wat je wilt bespreken?’, ‘Er is van Zeus, op een zeker moment doorhad dat hij een verhouding had met de nimf
niets dat/wat me tegenhoudt.’ Bij Onze Io, gaf ze Argus opdracht deze vrouw te bewaken. Zeus kon daardoor niet meer
Taal gebruiken we overigens bij voorkeur ongemerkt bij Io zijn. Op zijn beurt stuurde hij daarom de god Hermes op Argus af,
iets wat en niets wat. die de reus door middel van mooi fluitspel in slaap wist te krijgen, tot het laatste
oog aan toe. Toen was het een koud kunstje om hem te doden door zijn hoofd af
GEEN + ENKELVOUD/MEER- te hakken.
VOUD Iets met argusogen bekijken of volgen betekent ‘iets nauwlettend in de gaten hou-
aarom staat er in ‘Ik heb geen den’, vaak met een bijklank van wantrouwen of argwaan. Dat argwaan en argus-
Wkinderen’ een meervoudig woord ogen allebei met arg- beginnen, is toeval. Arg is een oud Germaans woord voor
na geen en in ‘Ik heb geen vaatwasser’ ‘slecht’ of ‘boos’ en waan betekent ‘vermoeden, gedachte, mening’; argwaan is dus
een enkelvoudig woord? Waarom zoiets als ‘boos vermoeden’ – oftewel ‘achterdocht, wantrouwen’.
klinkt het gek om ‘Ik heb geen kind’ Overigens kreeg Argus na zijn dood nog wel een eerbetoon. Hera strooide vol-
te zeggen of juist ‘Ik heb geen vaat- gens de mythe zijn ogen uit over de staartveren van haar lievelingsvogel: de pauw.
wassers’? En er zijn nog enkele andere dieren met oogvormige vlekken naar de reus ge-
noemd, zoals de argusfazant, de argusvlinder (of arguskapel) en de argusvis.
Na geen kan grammaticaal gezien zowel
ONZE TAAL 2019 — 10 zelfstandig naamwoord volgen: ‘Mijn zus voud gebruiken: ‘Ik heb geen vaatwas- alleen voor na het woord geen. Je ziet
een enkelvoudig als een meervoudig
heeft geen vaatwasser’, ‘Deze winkel
Die keus doet zich trouwens niet
verkoopt geen vaatwassers’, ‘Ik heb geen
ser’, ‘De buren hebben geen auto.’ Woor-
kind gezien’, ‘Ik heb zelf geen kinderen.’
hetzelfde onderscheid bijvoorbeeld in
den die in een bepaalde situatie normaal

De keuze voor enkelvoud of meer-
voud is niet aan regels gebonden, maar
heeft vooral te maken met verwach-
zullen vragen ‘Heb jij kinderen?’ (en
– een winkel verkoopt meerdere vaat-
tingspatronen. Als je ervan uitgaat dat gesproken in het meervoud voorkomen informatieve vragen: de meeste mensen
wassers, de meeste gezinnen hebben
niet ‘Heb jij een kind?’) en ‘Heb jij een
het gewoon is om één exemplaar van meer dan één kind – staan ook na geen vaatwasser/auto?’ (en niet ‘Heb jij vaat-
10 iets te hebben, zul je eerder een enkel- vaak in het meervoud. wassers/auto’s?’).