Page 27 - OnzeTaal_juni2020_HR

RAARWOORD GUUS MIDDAG

Over opmerkelijke woorden, oud en nieuw.

Apocolocyntosis

e Romeinse schrijver en filosoof Seneca (4-65 na ven, maar tot de rang van pompoen. Meestal wordt de
Chr.) werd door keizer Claudius verbannen naar titel vertaald met Verpompoening. Claes zou liever kiezen
D Corsica, acht jaar lang. Maar toen Claudius ver- voor Van keizer tot kalebas, ook omdat daarin de twee k’s
giftigd was, in 54 na Christus, door zijn eigen vrouw van de originele titel behouden blijven – een extra pes-
Agrippina nog wel, mocht Seneca terugkomen – om op terij aan het adres van de notoire stotteraar Claudius.
haar verzoek de opvoeding van haar zoon Nero ter hand Maar er moet nog iets meer met die pompoen, en zijn
te nemen. Dat deed Seneca. En hij schreef ook meteen mogelijk beledigende bijbetekenissen, aan de hand zijn
even een kort satirisch stuk over de gestorven keizer: geweest. Was het misschien een verwijzing naar de tes-
Apocolocyntosis. Daarin liet hij Claudius na zijn dood in de ticulaire vorm van de vrucht, of ging het eerder om het
godenhemel belanden. Claudius probeerde de goden te papperige inwendige ervan? De geleerden zijn het er nog
overreden om ook hem tot god uit te roepen, maar daar niet over eens. Sommigen denken dat de titel ook een
gingen ze niet in mee – integendeel. Ze lieten smakelijk toespeling kan zijn op een ander lang Grieks woord:
al zijn onhebbelijkheden en wreedheden de revue pas- aporafanidosis, het Griekse gebruik om overspelige echt-
seren en zonden hem aan het eind van het stuk recht- genoten te straffen met het inbrengen van een raap
streeks door naar de onderwereld, alwaar hem een (‘rafanida’) in hun achterste. Die raap herinnert in zijn
smadelijk baantje als eenvoudig klerkje wachtte, voor vorm aan een fallus. Seneca zou dan met zijn pompoen
eeuwig. een burleske uitvergroting daarvan hebben willen
Keizer Claudius had zo graag een apo-theo-sis gewild, geven.
dat is letterlijk een ver-godde-lijking. Maar die kreeg hij Voor zoveel woordspel wist Claes geen oplossing
niet. Seneca gaf hem in plaats daarvan, met een duidelij- meer te vinden. Hij voelde zich als vertaler “even mach-
ke woordspeling, een apo-colocynto-sis. Hoe zou je die teloos als de geschoffeerde keizer”. Dit is zijn voorstel:
titel moeten vertalen, vroeg Paul Claes zich af, in zijn “De enige oplossing lijkt voor één keer de totale letter-
boek Gouden vertaalregels. Colocynto is afgeleid van kolo- lijkheid: Apocolocyntosis blijft Apocolocyntosis.” Dat is
kuntè, het Griekse woord voor ‘kalebas’, of ‘pompoen’. wel mooi, in een boek dat vertaaladviezen geeft: dat de
Claudius werd in dit stuk niet tot de rang van god verhe- adviseur erkent dat vertalen soms onmogelijk is. 

YPE

ONZE TAAL 2020 — 6

27