Page 25 - OnzeTaal_juni2020_HR

Foto: Richard Bank
NAMEN

Randstad

at betekent Randstad ei-
genlijk? Rand van wat? Het
W is duidelijk dat stad slaat op
de lange keten deels aaneengegroeide
steden, die van Amsterdam via Haar-
lem, Den Haag en Rotterdam naar Dor-
drecht en naar Utrecht loopt. Maar hoe
zit het met die rand? Dat is, zo meldt
Wikipedia, de rand van het grote,
groene gebied dat binnen de Randstad Den Haag, de westkant van de Randstad.
ligt – het Groene Hart. En vanuit het
perspectief van het Groene Hart is de
Randstad dus de rand, de periferie. Aanvankelijk zagen mensen dus Die laatste samenstelling leidde
Een mythe wil dat luchtvaartpionier de steden als een rand. Later kantelde via de nodige taalacrobatiek tot een
Albert Plesman de naam Randstad be- het perspectief bij sommigen: zij be- recente vondst. Eind 2019 creëerde de
dacht toen hij in de jaren dertig boven schouwden de Randstad juist als het geograaf Gert-Jan Hospers de naam
het groene polderland in de buurt van economische en culturele zwaartepunt Randland, voor ‘overig Nederland’.
Leiden uit zijn vliegtuigraampje keek van Nederland – oftewel de kern van En zo bestaat Nederland nu uit twee
en de rij grote steden onder zich zag. het land. En dan is de rand iets heel randen, en een groen hart.
In werkelijkheid bestond de naam al anders, namelijk … de rest van Neder-
in 1929, al was hij toen iets langer: land. Dat valt bijvoorbeeld af te lezen
Randstad Holland. In 1938 werd dat uit de titel van een boek dat Jo Daan en
hele begrip voor het eerst verkort tot D.P. Blok in 1969 schreven: Van Rand-
Randstad. stad tot Landrand. RIEMER REINSMA

SPREEKWOORD

DE BEER IS LOS!

et de uitdrukking ‘De beer is los’ Van Vloten tekende erbij aan dat hier beren die kunstjes deden op de kermis
M kondig je aan dat er iets opmer- met de beer het mannetjesvarken is een geliefd schouwspel. Ook in de Duit-
kelijks zal gebeuren: ‘Nú zullen we iets bedoeld. Dat past inderdaad het best se variant ‘Der Bär ist los’ gaat het om
beleven!’ Dat ‘iets’ is dan vaak ruzie of bij het vervolg: varkensneuzen en een kermisbeer; een mannetjesvarken is
narigheid, maar soms ook een buiten- -oren werden (en worden) verwerkt in het Duits een ‘Eber’.
gewone prestatie of een heroïsche in gerechten. Brak zo’n beer echt weleens los?
strijd. In dit versje is de beer dan misschien Ja, aldus Jan ter Gouw in zijn boek De
De vraag is: om wat voor beer gaat een varken, maar de uitdrukking ‘De volksvermaken (1871): “Trouwens ’t was
het hier eigenlijk? Een beer kan een beer is los’ is al ouder. Zo laten de dan ook een ‘gedoente’ in een stad, als
roofdier zijn, maar ook een mannetjes- schrijfsters Betje Wolff en Aagje Deken zoo’n beer eens losbrak! IJselijker op-
varken. In de beroemde bundel Neder- in 1783 een personage over haar man schudding was er niet te bedenken, dan
landsche baker- en kinderrijmen uit 1871 zeggen: “en als hij eens (...) struikelt, wanneer de kreet opging: ‘de beer is
(verzameld door Johannes van Vloten) (…) dan is de beer geheel los; dan los!’ en wij hebben er nog een spreek- ONZE TAAL 2020 — 6
staat het rijmpje: gromt en pruttelt hij (…)”. woord van overgehouden.”
Volgens het Woordenboek der Neder-
Moeder, moeder! De beer is los; landsche Taal (WNT) is de beer in ‘De
Hoor dat dier eens brullen! beer is los’ eigenlijk het roofdier, dat
Snijd hem neus en ooren af, “door een berenleider aan een ketting
Dan hebben wij wat te smullen. wordt vastgehouden”. Vroeger waren TAALADVIESDIENST
25