Page 21 - OnzeTaal_juni2020_HR

De regels voor de verdubbeling van klinkers (zoals de oren, dus moet ik strooien met woorden als doch en
in slooten, het meervoud van sloot) kreeg ik zo snel niet indien. Doch dat was buiten het idiolect van deze
onder de knie, dus in die gevallen moest ik de spelling anonieme vertaler gerekend: indien zijn zinnen een
steeds opzoeken in oude woordenboeken – gelukkig had dergelijke wending kregen, stond daar immer gewoon
ik een elektronische versie van de Van Dale uit 1864 (ooit maar en als.
gratis meegeleverd bij de 14de druk). Dit overkwam me vaker: de negentiende-eeuwer for-
muleerde eenvoudiger dan ik had verwacht. Resumed his
ZE EN ZIJ journey zou wel iets als ‘hernam zijn weg’ of ‘hervatte
Ook de grammaticale eigenaardigheden van toen werden zijn wandeling’ worden, zo dacht ik. Maar nee: “She re-
me niet altijd duidelijk. Naamvallen bijvoorbeeld bleven sumed her life” is eenvoudigweg vertaald als “Zij begon
lastig – is het nu ‘Ik zie de man’ of ‘Ik zie den man’? haar oude leven weer.” Met mijn hang naar een opgetild
Daarmee heb ik waarschijnlijk de meeste fouten ge- register dreigde ik mijn vertaling meer opsmuk te geven
maakt. dan de omringende negentiende-eeuwse tekst.
In het eerste hoofdstuk van de negentiende-eeuwse Ook verraderlijk waren de valse vrienden binnen de
vertaling is er sprake van “een boom, welke eenzaam op eigen taal. Aanvankelijk had ik respond als ‘reageren’
een heuvel stond”. Ik dacht even een oude grammatica- vertaald, maar ineens vroeg ik me af of dat woord des-
regel gevonden te hebben, namelijk ‘naar levenloze za- tijds wel al bestond. De Van Dale uit 1864 bood uitkomst:
ken alleen terugverwijzen met welke’. Maar helaas, even ja, ‘reageren’ deed men toen ook al. Het had alleen een
verderop ging het over “een dikke witte mist over het andere, minder neutrale betekenis dan tegenwoordig.
Swenndal, die”. Als hier al systeem in zit, heb ik dat niet De definitie luidde: “tegenwerken, tegenstand bieden;
kunnen ontdekken. (fig.) in het geheim (iets) belemmeren”. Dat kon ik dus
niet gebruiken in de betekenis die ik voor ogen had.
En zo waren er wel meer woorden die toen iets anders
In de 19de-eeuwse vertaling is betekenden dan nu. Zo werd het woord wezenlijk destijds
‘overleggen’ iets wat je in je vaak gebruikt op de manier waarop wij vandaag de dag
werkelijk (of echt) gebruiken. En in de bestaande verta-
eentje doet: ‘bedenken wat ling is ‘overleggen’ iets wat je in je eentje doet: ‘plannen 
beramen, bedenken wat je gaat doen’.
je gaat doen’.

Vertalen toen en nu
Waar de feuilletonvertaler wél systematisch in was:
het vrouwelijk voornaamwoord enkelvoud was altijd zij, De eerste zinnen van hoofdstuk twee van Thomas
nooit ze. Tegenwoordig is ze eerder de norm en wordt zij Hardy’s Romantische avonturen van een melkmeisje, in
vooral gebruikt voor extra nadruk. Maar dat oude schrijf- de vertaling uit de negentiende eeuw en in de recente
taaltaboe op het gebruik van ze als enkelvoudig onder- versie van Frank Lekens. Welke van de twee stamt uit
werp heeft tot ver in de twintigste eeuw doorgewerkt. de negentiende eeuw? (Het antwoord vindt u op de
Ook uit den boze was het gebruik van het bezittelijk volgende bladzijde.)
voornaamwoord in constructies als “Hij streek met de
hand langs het voorhoofd.” Nooit strijkt iemand in deze 1
oude vertaling met zíȷ´n hand over zíȷ´n voorhoofd. Wat Een sierlijk jongmensch met donkere snor, in
blijkbaar wél mocht, was een zinnetje als ‘Mijn vader is chambre-cloak en pantoffels, zat daar in den mist,
de enigste’ – tegenwoordig streng verboden, maar toen zonder hoed op. Met de eene hand ondersteunde
blijkbaar normaal Nederlands. Ik zie het in oudere tek- hij zijn voorhoofd, de ander rustte op zijn knie.
sten wel vaker, net als bijvoorbeeld groter als. Naar zijn houding te oordeelen scheen hij in som-
bere gedachten verdiept. Hij was een geheel ander
INVULOEFENING wezen dan de mannen die zij gewoon was te zien.
Overigens hoefde ik niet bij alle woorden zelf te verzin- Zijn handen en zijn gelaat waren wit — in haar
nen hoe een negentiende-eeuwer die zou vertalen, want oog doodelijk wit — en het kwam haar voor, dat
ik had een vrij groot controlecorpus: de resterende hij de wereld om zich heen geheel had vergeten.
28.000 woorden van de novelle. Zo werd het vertalen Daar zat hij onbewegelijk als de boschjes om hem
gedeeltelijk een invuloefening. Voorbeeld: “He pressed heen. Men zou zeggen dat hij zelfs geen adem
her hand” kwam vaker in de tekst voor en was dan haalde.
steeds vertaald met “Hij drukte haar de hand.” Dat nam
ik in hoofdstuk twee dus over. Het bijvoeglijk naam- 2
woord melancholy was één keer vertaald als “droefgees- Daar zat een welgeschapen heer met een donkeren
tig” en tweemaal als “melancholisch”: daarbij had ik knevel, gekleed in een huisjas en pantoffels, zon-
dus een keuze. Stern werd steevast als “streng” vertaald, der hoed op in den mist. Één hand had hij aan
dus dat heb ik ook maar gebruikt, hoewel ik zelf aanvan- het hoofd geslagen, de andere op de knie. Zijn
kelijk aan ‘bars’ dacht. Imprudent werd overal “onvoor- houding gaf duidelijk blijk van een bepaalden ge-
zichtig”, enzovoort. Maar probably had de negentiende- moedsbeweging: doodsangst. Hij was een geheel ONZE TAAL 2020 — 6
eeuwse vertaler enkele malen weggelaten en één keer ander type dan de mannen die haar oogen gewend
zelfs vertaald als “zeker”. Dat heb ik maar genegeerd. waren. Zijn gelaat en zijn handen zagen bleek —
lijkbleek, zoo scheen het haar — en hij had geen
VALSE VRIENDEN aandacht voor iets dan zijn eigen bestaan. Hij zat
Sommige van mijn opvattingen over negentiende-eeuws daar zoo roerloos als de windstille boschjes rond-
Nederlands bleken verraderlijke vooroordelen. Ik dacht om hem; hij leek nauwelijks adem te halen.
bijvoorbeeld: dat taalgebruik klinkt ons archaïsch in 21