Page 19 - OnzeTaal_juni2020_HR

breder deel van de bevolking en geen oog voor de nood- neer hij zich niet tot preken zou beperken. Niet alleen
zaak om niet alleen de politiek, maar het hele leven onder richtte hij de ARP op, maar ook een krant, De Standaard
de heerschappij van God te stellen. Want als de Heere (niet te verwarren met de huidige Vlaamse krant), waar-
weer op aarde terugkomt, op wie heb je dan gestemd? van hij tot zijn dood in 1920 hoofdredacteur zou blijven,
en een eigen universiteit: de Vrije Universiteit. Ook was
Betoont u op de hoogte uwer heiliger roeping te zijn. hij betrokken bij de oprichting van de Gereformeerde
Weet wat ge wilt; en gaat op dat welgekozen doel af in Kerken in 1892.
vast aaneengesloten gelederen; niet maar vragende Het woord was Kuypers wapen, en hij prefereerde de
wat op negen Juni de uitslag zou zijn; maar wat de uit- aanval boven de verdediging. In zijn eigen woorden uit
komst bij het Maranatha zal wezen. 1894: “Het was mij niet genoeg de veste die aangevallen
werd te verdedigen, maar ik besloot aan te vallen. (…) ik
Het is geen gering appèl dat de dominee-politicus hier [viel] zelf aan en wierp granaat op granaat onder de te-
durfde te doen, tijdens deze bijeenkomst van de eerste genstanders.”
politieke partij in Nederland:
MANNENBROEDERS
Nu kan het nog. Maar als ge dit u van God gegeven Kuypers eerste toespraken vielen zijn onthutste publiek
oogenblik verzondigt en ongebruikt voorbij laat gaan, in de Kamer zwaar. Hij werd als een “volkstribuun” be-
dan zal op u de schuld zijn, dat ge de toekomst van uw schouwd. Met zijn polemische aard kreeg hij aanvanke-
vaderland verspeeldet, en straks u te krommen zult lijk in de Kamer weinig voor elkaar. “Zijn woord had wel
hebben onder dien ijzeren vuist, die u èn in uw Chris- toverkracht, maar slechts voor zijn aanhangers”, aldus
telijke vrijheid èn in uw geld en goed, zonder sparen, de historici Jan en Annie Romein, die zijn beeldspraak
zal aantasten. typeerden als “even onuitputtelijk als meesterlijk”.
Het succes van zijn politieke partij was mede te dan-
GESLOTEN INSTITUUT ken aan de schoolstrijd – de strijd voor gelijkberechti-
Kuypers radicale spreekstijl typeert hem als ongewone ging van het confessionele onderwijs – die voor de ARP
politicus in de negentiende eeuw – tot grote vreugde van draagvlak creëerde onder de gelovige kiezers. Kuyper
zijn volgelingen en tot afgrijzen van de liberalen en ge- wakkerde het groepsgevoel vaardig aan door met zijn
matigde confessionelen van zijn tijd. Nederland is altijd dynamische retoriek tijdens grote bijeenkomsten te wij-
al een land geweest van retorisch kleine gebaren, waarin zen op het gezamenlijke leed en een gedeelde vijand. Hij
diepe emoties op kalme toon naar voren worden ge- polariseerde naar buiten en bewerkte zo een eenheid van
bracht. Het Nederlandse parlement was rond 1850 een
gesloten instituut dat zich kenmerkte door een juridi-
sche stijl in de traditie van de beroemde liberale premier “Het was mij niet genoeg
Thorbecke, waarbij men door zakelijk overleg tot com-
promissen kwam. De Kamerleden – vooral juristen van de veste die aangevallen
gegoede afkomst – voerden het debat op de balietoon
van de gerechtshoven, waarbij geen aandacht werd be- werd te verdedigen.”
steed aan emoties. De politiek moest algemeen en waar-
dig zijn en niet persoonlijk en driftig.
Het gebruik van pathos, het spelen op het gevoel van “mannenbroeders” binnen zijn eigen partij. Kuypers
het publiek, werd gewantrouwd: dat werd niet alleen herkenbare bijbelverwijzingen, zijn begrijpelijke taal
gezien als verdacht en gevaarlijk, maar ook als onfat- zonder juridisch jargon, zijn mooie voorbeelden, meta-
soenlijk. Dit is een groot verschil met het Belgische foren en anekdotes – kortom zijn retorische bravoure –
parlement, dat in die tijd veel levendiger was. De Belgen maakten hem tot een fenomenaal spreker voor zijn
hadden dan ook als doel de andere partij te overtuigen volgelingen.
van het eigen gelijk, terwijl het in Nederland belangrij- Kuyper ging vol op het orgel. “Hij was de man niet
ker was tot een compromis te komen – en dat compro- voor kamermuziek, maar hij voelde zich geboren vir-
mis kon best achter de schermen en buiten het debat tuoos op het breede klavier der volksconscientie, waarop
worden beklonken. hij met forsche hand zou kunnen hameren”, aldus de
hoofdredacteur van het Dagblad van Zuid-Holland en
OVERVOL ’s-Gravenhage in 1886. Kuypers tegenstanders vreesden
Maar Kuyper sprak anders. Hij was de politicus die daarom de kracht die zijn redes uitoefenden op het
zich daadwerkelijk tot het volk richtte. Net als premier brede publiek.
Thorbecke veertig jaar eerder had hij in Leiden gestu- Zijn gepassioneerde welsprekendheid bracht hem
deerd, maar anders dan deze beroemde jurist had Kuyper inderdaad heel veel. Maar toen Kuyper in 1909 eindelijk
tijdens zijn studie theologie kanselwelsprekendheid minister-president van Nederland werd, bleek zijn pole-
geleerd. Die was gericht op het opwekken van emoties mische temperament in het polderlandschap minder
bij het publiek, op verbondenheid en saamhorigheid effectief. In vier jaar premierschap kreeg hij weinig voor
met het publiek. elkaar. Maar voor zijn eigen mensen – de protestants-
Kuypers kerkdiensten waren altijd overvol, dankzij christelijke zuil waarvan later ook de befaamde premier
zijn “machtig redenaarstalent, dat hem in staat stelde Colijn een vertegenwoordiger was – bleef hij nog lang
zijn gehoor te ontroeren en te bezielen; dat hem de gave een held van bijbelse proporties.  ONZE TAAL 2020 — 6
schonk zijn hoorders neer te slaan en weer op te richten;
dat over ieder heerschte, al was men gekomen om zich Dit stuk is een verkorte versie van ‘‘Maranatha’: Kuyper
tegen dien man te verzetten”, aldus een gedenkschrift komt eraan! Van preek tot partijtoespraak: de welspre-
uit 1937. kendheid van Abraham Kuyper’ van Evi Dalmaijer, Solange
Als dominee in Beesd en later in steeds grotere ge- Ploeg en Jaap de Jong, in Tijdschrift voor Taalbeheersing
meenten als Utrecht en Amsterdam begreep Kuyper dat (verwacht in 2020). In samenwerking met prof. dr. Henk
hij meer kon betekenen voor zijn geloofsgenoten wan- te Velde. 19