Page 15 - OnzeTaal_juni2020_HR

dat omdat hij eindelijk weer eens schone kleren heeft - Welk vlek is zoo klein, dat het geene begraafplaats
aangetrokken. Heerlijk! behoeft?
Katharina Bilderdijk (1776-1830, de vrouw van Willem - Langzamerhand liet zijn meester hem toe ook wapens
Bilderdijk) schreef rond 1820 een gedicht over een jong te malen.
overleden meisje en noemde haar daarin “des dorplings - (...) dat (...) bleek niet meer dan een slechte leeuwerik
lust”. De lust van de dorpelingen. Klinkt nu bizar. Maar te wezen.
het betekende toen niet meer dan dat die dorpelingen
haar heel graag zagen. Was het lezen en begrijpen van deze citaten voor u geen
De betekenissen van wellust en lust zijn in de loop der probleem? Of hebt u een van de volgende wenken nodig
tijd smaller en negatiever geworden. Zoals bijvoorbeeld om ze goed te kunnen begrijpen?
ook gebeurd is met de woorden idioot en gesticht. In de
negentiende eeuw kon men nog heel ernstig melding vlek: ‘dorp’
maken van “een geneeskundig gesticht voor minder- malen: ‘schilderen’
jarige idioten”. Nu klinkt dat idioot. slecht: ‘gewoon’

HATELIJK En zo gaat dat voortdurend als je iets uit de negentiende
Als dit gebeurt met woorden uit een andere taal – ze eeuw leest. Een ‘badhuis’ blijkt een hotel aan zee te zijn,
lijken op Nederlandse woorden, maar hebben net even een ‘luchter’ is een kandelaar die niet aan het plafond
een andere betekenis – dan wordt daar vaak de term valse hangt maar gewoon op tafel staat. En met ‘onduitsche
vrienden voor gebruikt. In het Duits is, zoals bekend, das woorden’ worden on-Nederlandse woorden bedoeld.
Meer ‘de zee’, en der See ‘het meer’. Het Duitse das Meer En ook al weet je de correcte betekenis van die tijd, de
en het Nederlandse het meer zijn ‘valse vrienden’. Het moderne betekenis wordt stiekem, als je zo’n woord leest,
Nederlands van de negentiende eeuw heeft ook van die ook even in je hoofd geactiveerd (dat weten we uit de ex-
perimentele taalwetenschap). Dat blijft een lichte stoor-
Stout betekende toen nog zender bij het lezen van die oude teksten. Ik kan bij het
lezen van de Camera obscura, waar mensen vaak wandelen
‘dapper’ of ‘moedig’. met een ‘rotting’ (‘stok’) in de hand, maar niet wennen
aan dat woord rotting. Het roept een onsmakelijke associ-
atie op.

‘valse vrienden’, stout bijvoorbeeld. In de Camera obscura VRIJEN
van Hildebrand (Nicolaas Beets) kun je in een van de Er zijn ook een paar heel gewone bijwoorden die toen iets
verhalen lezen over een “stoute jongen”, een “stoute anders betekenden. Zoals vast en straks. In de Camera
wensch” en een “stoute gedachte”. Stout betekende obscura wordt bijvoorbeeld ergens over een hond gezegd
toen nog ‘dapper’ of ‘moedig’: een dappere jongen, een hoe hij gaat liggen “om straks weer op te springen”.
dappere wens en een moedige gedachte dus. Straks is hier: ‘meteen’.
En leest u de zinnen hierna eens. Ze komen ook Petrus Augustus de Génestet (1829-1861) schrijft in een
allemaal uit de Camera obscura. Begrijpt u precies wat gedicht:
er bedoeld wordt?
Gij, die in alle dingen
- In mijn oog waren er geen hatelijker boeken. Slechts zonde vindt en schuld ...
- Een geestig schilder had op zijn gebod al de hoeden Van leelijke gedachten
veranderd (...). Is vast uw ziel vervuld.
- Dolf had voor deze gelegenheid een gelen stroohoed
opgezocht, die hem vrij gemeen stond (...). We zijn nu geneigd dat vast te lezen als: ‘ongetwijfeld’,
- Op dit gewichtig oogenblik was het dat de merkwaar- maar De Génestet bedoelde dat die ziel daar aldoor, conti-
dige Petrus Stastokius een Simonsverzuchting slaakte nu, de hele tijd van vervuld was.
(...). Een mooi geval van een werkwoordelijke valse vriend is
- Het duurde een minuut of wat alvorens een eigenaar- vrijen. Geeraard Jan Dodd (1821-1888) schreef een hele ge-
dig sloffen in het voorhuis de aankomst eener bejaar- dichtencyclus over de vrouw van wie hij hield: over hoe zij
de keukenmeid verried (...). naar Indië vertrok, hij in Nederland achterbleef, en hoe zij
in Indië een andere partner vond. Hij schrijft dan: “En dat
Leest u de zinnen nu nog eens, na eerst kennis te heb- ze nu nog vrijde met mij / Waar mis, dat kan men besef-
ben genomen van de betekenis van de bijvoeglijke fen.” Vrijen met iemand is hier: ‘verkering hebben’. Die
naamwoorden die erin voorkomen: betekenis kom je in sommige dialecten nog altijd tegen.
Want ja, ook daar, in onze huidige dialecten, kom je het
hatelijk: ‘vreselijk, naar’ verschijnsel van de ‘valse vrienden’ af en toe tegen. 
geestig: ‘knap’
gemeen: ‘ordinair’
merkwaardig: ‘opmerkelijk’
eigenaardig: ‘karakteristiek’ Meer 19de-eeuwse valse vrienden
ONDUITS strop ‘soort das’ ONZE TAAL 2020 — 6
De dichter Albert Verwey (1865-1937) schreef over de tas ‘stapel’
negentiende-eeuwse schrijver Potgieter: “(...) waar is de bom ‘trommel’
europeesche dichter die de Romantiek zoo volledig en borst ‘jongeman’
zoo eigenaardig heeft uitgesproken als hij?” Ook hier kamp ‘strijd’
betekent eigenaardig ‘karakteristiek’. Nog maar wat van maag ‘verwante, familielid’
die zinnen: 15