Page 11 - OnzeTaal_juni2020_HR

Aanvankelijk dacht De Vries dat zijn woordenboek aan een van zijn leerlingen, Jan Manhave (1850-1927).
acht banden zou tellen en dat hij de klus in 25 jaar zou Die was pas 22 toen hij het werk van zijn leermeester
kunnen klaren, maar het project liep gierend uit de voltooide, iets waar hij overigens nooit erkenning voor
hand. Pas in 2001 verscheen de laatste aflevering. Met heeft gekregen.
43 banden is het WNT nu het grootste woordenboek ter De eerste druk verscheen in 1872 in een voor die tijd
wereld. Het beschrijft de betekenis en geschiedenis van enorme oplage, namelijk tienduizend exemplaren. De
honderdduizenden woorden. hoge verwachtingen werden waargemaakt. “Van Dale’s
Mede doordat het allemaal zo tergend lang duurde, Nieuw Woordenboek zal van nu af, wij twijfelen er niet
verschenen er in de tweede helft van de negentiende aan, de gids, de vraagbaak, de practische en daarom
eeuw diverse handwoordenboeken. De bekendste zijn onmisbare vriend zijn zoowel in de huiskamer als in het
die van Jacob Kramers Jz., Johan Hendrik van Dale en studeervertrek en in de school”, oordeelde letterkundig
Mathijs Jacobus Koenen. Hoe kwamen die werken tot nieuwsblad Onze Tolk.
stand?
KLEIN BESTEK
ALCOHOLICUS Een andere held van de negentiende-eeuwse lexicografie
Jacob Kramers (1802-1869), die zijn loopbaan begon als is Mathijs Jacobus Koenen (1847-1920), die ook al onder-
onderwijzer, werd bij het grote publiek vooral bekend wijzer was, maar dan in Maastricht. Als onderwijsman
door zijn ‘woordentolken’ – naslagwerkjes op zakfor- in hart en nieren bediende hij als geen ander de school-
maat waarin je de betekenis kon opzoeken van alle markt. “Het op een prettige en doeltreffende wijze
vreemde woorden die je bijvoorbeeld in de krant kon verbeteren van de taalvaardigheid en algemene ontwik-
tegenkomen. Tijdens zijn leven verschenen er negen keling van de leerlingen was zijn voornaamste doel”,
edities van, later nog veel meer. Overigens hoopte schreef een biograaf over hem. In 1884 publiceerde
Kramers dat het publiek die vreemde woorden niet Koenen het Verklarend zakwoordenboekje, in 1897 het
zelf ging gebruiken, maar dat mensen in zijn tolkjes op Verklarend handwoordenboek. Van dat laatste boek ver-
zoek gingen naar “eenen gepasten inlandschen plaats- schenen gedurende zijn leven al twaalf drukken.
vervanger”. Bijvoorbeeld: dat ze consent zouden inruilen
voor toestemming.
Voor zover bekend was Kramers de eerste Neder-
landse woordenboekenmaker in vaste dienst bij een Jammer dat de pioniers van
uitgeverij. Hij werkte voor G.B. van Goor in Gouda. De
vele woordenboeken die hij produceerde – waaronder toen geen van allen hebben
ook diverse vertaalwoordenboeken – behoorden tot de
meest winstgevende artikelen uit het fonds. Na verloop kunnen zien wat een invloed
van tijd had Van Goor echter veel met Jacob Kramers
te stellen. Hij was namelijk een alcoholicus. “Het kon ze hebben gehad.
gebeuren dat hij met correctiewerk in een kamer werd
gesloten”, schreef een biograaf, “en dat hem het geld
eerst [‘pas’ – ES] na volbrachte arbeid werd overhan- Het succes zat hem in de eenvoud. “In hoofdzaak”,
digd.” Kramers verdronk uiteindelijk in een Goudse schreef het Algemeen Handelsblad in 1897 bij het ver-
gracht. Hoogstwaarschijnlijk was hij dronken te water schijnen van de eerste druk, “is dit een woordenlijst met
geraakt. een zeer korte verklaring van de betekenis, soms ook
een woord dat ongeveer hetzelfde betekent, achter elk
WORKAHOLIC woord. (…) In een klein bestek heeft men hier heel wat
Johan Hendrik van Dale (1828-1872), die als onderwijzer bij elkaar.” Bij epidemie schrijft Koenen bijvoorbeeld:
werkte in Sluis, was een workaholic – een begrip dat “aanstekende volksziekte, besmettelijke ziekte”. Zijn
toen overigens nog niet bestond. “Ledig zijn was hem definitie van pandemische ziekte luidt: “algemeene volks-
een straf”, schreef een vriend over hem. In krap twintig ziekte”.
jaar publiceerde Van Dale 22 boeken en honderden arti-
kelen. Hij kreeg een baan als redacteur bij het WNT aan- Jammer dat de pioniers van toen na hun enorme inspan-
geboden, maar de bescheiden onderwijzer “huiverde ningen geen van allen hebben kunnen zien wat een in-
voor die taak terug”, aldus Matthias de Vries. vloed ze hebben gehad. Tot op de dag van vandaag staat
In plaats daarvan stortte Van Dale zich op het woor- er in bijna ieder huis wel een Koenen, Van Dale en zelfs
denboek dat nu bekendstaat als de ‘Dikke Van Dale’. Hij soms een Kramers, alhoewel dat laatste woordenboek
kreeg een handwoordenboek uit 1864 te bewerken, dat inmiddels door Prisma is overgenomen. Zo’n bereik
door de spellingherziening van dat jaar een commerciële heeft het ambitieuze WNT nooit gekregen. 
flop was geworden. Vijf jaar lang werkte Johan Hendrik
aan een zeer grondige herziening. Dat viel hem zwaar.
“Het schrijven van een Woordenboek is een ondankbaar,
een verdrietig werk”, schreef hij in 1872 in het voor- Toen nog heel normaal
woord. “Verzekerde mij een mijner letterkundige vrien-
den, dat hij, die zijn vader en moeder vermoord heeft, Binnen het jaarthema van Onze Taal over schurende
nog te goed was om een Woordenboek te schrijven, ik woorden is het al vaker gezegd: wat nu heel normaal ONZE TAAL 2020 — 6
heb mijzelven vaak twijfelmoedig de vraag gedaan, of hij is, kan over twintig jaar erg ongemakkelijk klinken.
wel volkomen ongelijk had.” Wat was heel gewoon in de Van Dale uit 1872?
Woordenboeken verschenen toen in afleveringen, ka-
ternen die de koper moest laten samenbinden. Van Dale jodenpik “soort van pik [‘pek’ – ES], asphalt”
had zijn woordenboek pas voor de helft klaar toen hij in Kaffer “inboorling van het Kafferland”
1872 overleed aan de pokken. Dat het woordenboek dat negerland “vaderland der negers, Afrika”
zijn naam zou dragen werd voltooid, is geheel te danken 11