Page 6 - OnzeTaal_juni2020_HR

(groente), maar steeds kolen, enzovoort. In 1891 schreef STREEKTALEN
Kollewijn een geruchtmakend artikel waarover nog Ondertussen gebeurt er nog iets anders. Namelijk dat er
decennialang getwist is. Het duurde uiteindelijk tot interesse ontstaat voor dialecten. Oftewel: voor streek-
1934/1954 vooraleer enkele Kollewijn-ideeën gereali- talen, want de interesse voor sociale dialecten (bijvoor-
seerd werden. beeld ‘plat’ en ‘beschaafd’ taalgebruik) zal nog een
kleine eeuw op zich laten wachten. Eeuwenlang waren
NAAMVALSVORMEN dialecten de normaalste zaak van de wereld, want er was
Een door Kollewijn maar ook wel door anderen bepleite geen andere gesproken taal. In de negentiende eeuw zien
verandering was de afschaffing van naamvalsvormen in we twee tegengestelde bewegingen opkomen. Aan de ene
geschreven taal (‘Ik zag den man’, ‘Geef den keizer wat kant begint men op de dialecten neer te zien: het onver-
des keizers is’, ‘’t hijgend hert der jacht ontkomen’). zorgde, primitieve taaltje van ongeschoold volk. Dialect
Dergelijke naamvalsvormen waren eeuwen daarvoor al spreken wordt soms zelfs gezien als blijk van domheid.
grotendeels uit de gesproken taal verdwenen, maar in Maar aan de andere kant geldt dialect als “echt”, “eer-
schrijftaal werden ze behouden, en soms zelfs geculti- lijk”, “warm”, “oorspronkelijk”, “sappig”, “krachtig
veerd. Op de scholen werd het zo onderwezen. en onbedorven”, zoals in allerlei publicaties te lezen is.
Net als de spelling van Siegenbeek en die van De Vries Terwijl schoolmeesters het gebruik van dialect beginnen
en Te Winkel waren ook deze naamvalsvormen een zwa- tegen te gaan, gaan anderen de boer op om dialectwoor-
re belasting van het onderwijs. Schrijven zoals je sprak, den te verzamelen. De dichter Guido Gezelle is wel het
was tot het laatste deel van de negentiende eeuw zeker bekendste voorbeeld. In feite bestaan de beide richtingen
niet de regel. Verrassend genoeg werd echter het argu- tot op de dag van vandaag.
ment dat dit allemaal te moeilijk voor de kinderen zou Er valt over de taal in de negentiende eeuw veel meer
zijn, nooit gebruikt. Het idee dat iets te moeilijk voor de te vertellen. Maar als ik alleen maar de allerbelangrijkste
schoolkinderen is, komen we pas ver in de twintigste kwesties mag noemen (uiteraard enigszins subjectief,
eeuw voor het eerst tegen. Niettemin, het is zeker niet maar toch), dan deze.
de geringste omslag van de negentiende eeuw dat de
geschreven taal ondergeschikt gemaakt werd aan de HEILIGE GROND
gesproken taal. Met grote gevolgen voor het taalonder- Merk op dat de meeste veranderingen die ik hier noem,
wijs, dat gaandeweg een totaal ander aanzicht kreeg. nauw met elkaar samenhangen. De kern is het verande-
rende inzicht over de relatie tussen gesproken en ge-
ABN schreven taal: het idee dat niet de geschreven taal maar
Kollewijn, onderwijsman in hart en nieren, pleitte niet de gesproken taal primair is. Dat is bepaald geen acade-
enkel voor een eenvoudiger spelling. Zijn belangstelling mische kwestie of discussiepunt voor kamergeleerden,
was ruimer. Hij zat bijvoorbeeld ook in de redactie van maar een inzicht dat diep ingrijpt in de hele taalcultuur.
het onderwijzers- en lerarentijdschrift Taal en Letteren, Een rechtstreeks gevolg ervan is het ideaal dat de spel-
gestart in 1891. Een van de kwesties die in dit tijdschrift ling zich dan ook moet richten naar de gesproken taal.
voortdurend aan de orde zijn, is de volgende vraag: als Dat wordt dan ook in de honderd jaar daarna de gangbare
gesproken taal inderdaad belangrijker is dan geschreven opvatting.
taal, dan moeten we natuurlijk ook in ons onderwijs Een ander rechtstreeks gevolg is dat schrijftaalrari-
teiten als naamvallen opgeruimd moeten worden. Een
derde gevolg is het losbarsten van de discussie over de
Terwijl schoolmeesters dialect uitspraaknorm: indien gesproken taal in het onderwijs
centraal moet staan, dan willen we weten wat de norm is
beginnen tegen te gaan, voor de uitspraak. Indirect is het begrip ABN voortgeko-
men uit het idee dat gesproken taal primair is. Ook het
gaan anderen de boer op om feit dat men oor begint te krijgen voor dialecten, negatief
en positief, hangt hiermee samen. De dialecten zijn nu
dialectwoorden te verzamelen. eenmaal gesproken talen bij uitstek. En naarmate de uit-
spraaknorm van het ABN uitkristalliseert, wordt alles
wat daarbuiten valt en niet voldoet aan de steeds stren-
gere norm, voortaan ‘dialect’ genoemd.
Ja, zelfs de hausse aan afkortingen vanaf de jaren 1860
meer aandacht besteden aan de gesproken taal (spreek- hangt samen met het idee dat gesproken taal primair is.
beurten, discussie, uitspraak, luisteroefeningen, enzo- Want wanneer dat idee veld wint, en geschreven taal
voort), maar hoe moet die spreektaal klinken? Zoals in navenant in aanzien daalt, ja, slechts dienstbaar is aan
Amsterdam? Zoals in Leiden of zoals in Zwolle? Zoals de spreektaal, wel, dan hoeven we er ook niet zo delicaat
in Antwerpen? mee om te gaan: is geschreven taal louter functioneel en
Kortom: wat is de norm voor gesproken taal? Hoe praktisch, dan zullen we haar ook zo praktisch mogelijk
klinkt het ideale Nederlands? Pas op: in voorgaande eeu- hanteren. Waar men vroeger zijn schoenen uitdeed om
ONZE TAAL 2020 — 6 als een uitspraaknorm. Die duikt voor het eerst op in, TELEFOON EN GRAMMOFOON
wen was er wel een (min of meer) duidelijke norm voor
de heilige grond van de schrijftaal te betreden, daar is
de schrijftaal gegroeid, maar er bestond nog niet zoiets
voortaan eerder praktische werkkleding aangewezen.
inderdaad, de kolommen van Taal en Letteren. En daar-
mee zijn we ook getuige van de geboorte van de term
En trouwens niet enkel de táálcultuur wordt tot in haar
grondvesten geschokt door het nieuwere primaat van de
Algemeen Beschaafd Nederlands (ABN; circa 1894). Tegen
het einde van de negentiende eeuw wordt men het in
Nederland eens over hoe de gesproken taal zou moeten
de schrijftaal), ook de techniek gaat daarin mee. Het is
namelijk stellig geen toeval dat we in de jaren zeventig
klinken. (En na enige decennia is het díé norm die ook in gesproken taal (en de navenante daling van prestige van
Vlaanderen wordt overgenomen, maar die daar momen- van de negentiende eeuw de uitvinding beleven van de
6 teel toch weer erg onder druk staat.) telefoon en (de voorloper van) de grammofoon: gespro-