Page 17 - OnzeTaal_juni2019_HR

PROFTAAL
VERTAALD DOOR ...

Een vertaler over zijn of haar weerbarstigste vertaalprobleem,
en de oplossing ervan.

Brigitte Coopmans Wat of hoe ben

ik in het Spaans?
Wat is het grootste vertaalprobleem dat u bent
tegengekomen?
Samen met Heijo Alting vertaalde ik El cielo árido (De
rauwe hemel) van de Mexicaanse auteur Emiliano Monge. oor een Nederlander die Spaans leert, is een
In dit boek is nauwelijks een zin te vinden waarin geen van de interessantste grammaticale eigen-
vertaalprobleem huist, maar omdat het landschap zo’n V schappen van het Spaans dat het twee
belangrijke rol vervult, zal ik daar iets over vertellen. werkwoorden voor zijn heeft: ser en estar. Je moet
Het verhaal speelt in een geaccidenteerde, woestijn- leren wanneer je welke vorm moet gebruiken, en de
achtige omgeving, met hier en daar wat begroeiing. Voor keuze hangt af van de betekenis (zie ook het artikel
gebieden waarin nog wat groeit, hanteert de auteur de van Edwin Winkels op blz. 14 – red.). Omgekeerd zal
term breña. In het Nederlands hebben we daar helaas een Spanjaard die Nederlands leert vreemd opkijken
geen woord voor: onbewerkt, woestijnachtig land met van het ene werkwoord zijn in het Nederlands, waar-
doornachtige struiken of bomen. Elke keer terugvallen van de vervoegingen een complete chaos lijken:
op een beschrijving zou te zeer afbreuk doen aan het ben, bent, is, zijn (zij, zijt), was, (ware,) waren, wees,
ritme en de stijl van de tekst. De stekelige struiken en wezen, geweest.
doornige bosjes zijn de personages vaak vijandig gezind, Deze eigenaardigheden hebben opmerkelijk
maar bieden hun ook de mogelijkheid om zich te ver- genoeg dezelfde oorzaak, namelijk het feit dat de
stoppen of aan belagers te ontkomen. werkwoorden voor zijn vanuit verschillende oudere
werkwoorden zijn samengevallen. In het Spaans zijn
Hoe hebt u het opgelost? de twee werkwoorden ser en estar ontstaan uit drie
We hebben uiteindelijk gekozen voor de term ruigland, oorspronkelijke werkwoorden met de betekenis
een vrij brede benaming, die zich gemakkelijk kan voe- ‘zitten’, ‘bestaan’ en ‘staan’, die teruggaan op de
gen naar en laten voeden door allerlei andere land- Latijnse werkwoorden sedere, esse en stare. De eerste
schapsverwijzingen in de context, zoals rotsformaties, twee vielen samen in ser, en stare werd estar.
zandgronden, vijg- en orgelcactussen, en die bovendien De twee vormen specialiseerden zich elk naar een
iets rauws en vijandigs in zich draagt: eigen betekenis die nog een echo van hun oorsprong
vormt: ser staat voor (min of meer permanente of
… in de verte, aan de horizon, staat de zon nog maar inherente) eigenschappen, estar voor plaatsen of
een handbreedte boven de bergen, kloven en kam- toestanden waar je in terecht kunt komen of die
men die van structuur veranderen terwijl over de aar- tijdelijk zijn. Als je zijn in mooi zijn vertaalt met ser,
de een lichte avondmist neerdaalt die welbeschouwd zeg je dat iets van nature mooi is. Kies je voor estar,
meer weg heeft van een donkere schaduw waarin het dan gaat het er meer om dat iets of iemand ‘tijdelijk
overal schittert, of men nu kijkt naar de woestijn, de mooi’ (bijvoorbeeld ‘opgedoft’) is. Een beetje kort
kale rotsgrond, de akkers, het gebied met kreupel- door de bocht zou je kunnen zeggen dat ser staat
hout en cactussen of het dichtbegroeide ruigland: als voor wat je (echt) bent, terwijl estar meer gaat over
gloeiende sintels scheren de glimkevers door de hoe of waar je (tijdelijk) bent.
lucht. Het Nederlandse werkwoord zijn is ook uit drie
werkwoorden ontstaan. Waarschijnlijk waren dat
oude Indo-Europese werkwoorden die alle een zo-
Brigitte Coopmans (1969) geheten ‘geaspireerde’ beginklank hadden (alsof je
vertaalde werk van onder Foto: Lennard Heijer tegelijk een soort h uitspreekt): *es met de betekenis
anderen Emiliano Monge, ‘bestaan’, *bes met de betekenis ‘ontstaan’ en *wes
Juan Gabriel Vásquez en met de betekenis ‘verblijven’ (die asteriskjes geven
Rosa Montero. Zij geeft aan dat die drie oude woorden gereconstrueerd zijn).
daarnaast les aan de Ver- Deze drie vormen vielen qua betekenis samen
talersvakschool in Amster- en werden zo vormen van één werkwoord. In het
dam en is mentor voor Nederlands komen de vormen ben en bent van
startende literair vertalers. *bes, is en zijn komen van *es, en was, waren, wees,
ONZE TAAL 2019 — 6
Sinds een aantal jaren is ze geweest en wezen komen van *wes.
ook werkzaam als beëdigd Waar je de taalgeschiedenis in het Spaans dus
tolk Spaans. nog in de betekenis ziet, zie je die in het Nederlands
alleen in de vorm.

DE TAALPROF

17