Page 26 - OnzeTaal_juliaug2019_HR

WOORDSPRONG HANS BEELEN EN NICOLINE VAN DER SIJS

Over de oorsprong van allerlei woorden.

Sabotage Foto: BriYYZ

f het nu gaat om olietankers voor de kust van de
Verenigde Arabische Emiraten of regerings-
O vliegtuigen in Duitsland, ook in het recente
nieuws is het woord sabotage nooit ver weg. Volgens Van
Dale betekent het zoveel als ‘het moedwillig beschadi-
gen van materieel als strijdmiddel; handeling die opzet-
telijk iets in de war stuurt’. Over de herkomst van het Het Duitse regeringstoestel: defect door sabotage?
woord zijn schilderachtige verhalen in omloop. Zo zou-
den tijdens de legendarische eerste algemene staking in
België, die in maart 1886 in Luik begon, fabrieksarbei- aanhalingstekens in het citaat en de betekenisomschrij-
ders het werk hebben stilgelegd door hun klompen (in ving maken duidelijk dat sabotage anno 1897 in onze taal
het Frans: sabots) tussen de tandwielen van de machines gloednieuw was. Maar twaalf jaar later, op 19 november
te steken. In 1910 zouden Franse arbeiders tijdens spoor- 1909, wordt er in de Tweede Kamer gesproken van “afschu-
wegstakingen het treinverkeer hebben lamgelegd door welijke sabotage” zonder dat er toelichting vereist was.
middel van remschoenen: ijzeren blokken onder de wie-
len die het doorrijden belemmeren. De Franse namen BOOTS
voor deze obstakels: sabots d’enrayage, kortweg sabots. De woorden klomp en sabot hebben dezelfde betekenis,
maar een geheel verschillende oorsprong. De oorspronke-
KNOEIER lijke betekenis van het Nederlandse klomp is ‘vormeloze
Dat het woord sabotage op deze historische gebeurtenis- massa, homp’. Klompen worden uit grote houten blokken
sen teruggaat, is echter niet zeker; er zijn geen bewijzen vervaardigd; de betekenis verschoof van het materiaal
voor gevonden. Duidelijk is wel dat sabotage een aflei- naar de voorwerpen die eruit worden vervaardigd. Het
ding is van het Franse sabot (‘klomp’). Van oudsher ken- Engelse clog heeft dezelfde betekenisontwikkeling door-
de het Frans sabotage in de betekenis ‘klompen maken’. gemaakt. Bij sabot ligt het ingewikkelder: omdat er verge-
Klompen werden beschouwd als schoeisel van grof lijkbare varianten in de Turkse, Slavische en Arabische ta-
maaksel, en zo betekende saboteur in de negentiende len zijn, lijkt de herkomst oosters. Het verwante Spaanse
eeuw ‘onhandige werkman, knoeier’. Het werkwoord zapato en het Portugese sapato betekenen beide ‘schoen’,
saboter stond voor ‘lawaai maken met klompen’, maar het Italiaanse ciabatta ‘pantoffel’. Het Oudfranse woord,
ook: ‘knoeiwerk leveren’. Rond 1900 wordt daar een al in gebruik rond 1200, luidde chavate of çavate (‘oude
betekenis aan toegevoegd. Anarchistisch stakingsleider schoen, oude slof’). Dit werd vervormd tot sabot onder
en revolutionair vakbondsman Émile Pouget (1860-1931) invloed van een ander Oudfrans woord: bote (‘laars’).
voerde in 1897 sabotage in als officieel actiemiddel en In het huidige Frans worden laarzen nog steeds aan-
politiek instrument. In 1898 schreef hij een vlammend geduid als botte, bottine of bottillon. De Vlamingen hebben
betoog over sabotage, dat begint met: “Sabotage is een het Franse woord overgenomen, bijvoorbeeld in de uit-
geweldige machinatie die binnenkort de kapitalisten drukkingen zijn botten aan iets vegen (‘zich er niets van
zal doen grimlachen.” In het vervolg verhaalt hij dat aantrekken’) en kus mijn botten (‘loop naar de maan’). Het
de sabotage – “het kleine neefje van de boycottage” – Engelse boot (‘laars’), ook ontleend aan het Frans, is dus
tijdens een vakbondsbijeenkomst in Toulouse enorm is in de verte verwant met de tweede lettergreep van sabot.
toegejuicht. Voor stevige laarzen wordt in het Nederlands van nu het
Pouget was internationaal bekend als voorvechter van woord boots gebruikt; biker boots zijn laarzen voor motor-
directe actie, en dankzij hem is het woord sabotage in rijders, western boots meer voor cowboy-achtige types. Op
veel talen bekend geraakt. Zelf beschrijft hij de ontwik- 21 december 1963 adverteerde schoenenzaak Heijne te
keling in het pamflet Le sabotage (1911) als volgt: “Het Krommenie in De Waarheid voor “Heren Booties, vacht
woord sabotage was nog geen vijftien jaar geleden een gevoerd, zwart en bruin leder.” De verkleinvorm booties
arbeiderswoord, niet in de zin van ‘klompen maken’, is dus al ruim een halve eeuw in omloop in de betekenis
maar beeldend en expressief in de betekenis ‘knoeiwerk, ‘enkellaarsjes’.
a.h.w. uitgevoerd met klompen’. Sindsdien is de beteke- PANTOFFELS
ONZE TAAL 2019 — 7/8 GLOEDNIEUW coureur Arnaldo Cavallari zich zorgen over de toenemende
nis veranderd in een uitdrukking van sociale strijd.”
In 1982 maakte de Italiaanse bakker en voormalig auto-

populariteit van de Franse stokbroden. Hij bracht een
De oudste vindplaats in het Nederlands van de nieuwe
activistische betekenis ‘opzettelijk het werk in de war
luchtig plat brood met een knapperige korst op de markt,
schoppen’ is De socialisten van H.P.G. Quack. In het zesde
ideaal voor het toebereiden van sandwiches. Vorm en
grootte deden Cavallari aan een pantoffel denken; daarom
en laatste deel (1897) geeft Quack een standpunt van de
Franse anarchisten weer: “tegen den gemeenschappelij-
ken vijand (het kapitalisme, enz.) is ‘sabotage’ van diens
stokbrood’ wordt ciabatta vanaf 1993 aangetroffen in de
hulpmiddelen geoorloofd.” In het register wordt de gaf hij zijn broodcreatie de naam ciabatta. Als ‘Italiaans
Nederlandse taal en supermarktschappen. Franse klom-
betekenis als volgt toegelicht: “vernieling van arbeids- pen, Engelse laarzen en Italiaanse pantoffels hebben in
26 werktuigen door arbeidsstakers”. De plaatsing tussen onze taal hun sporen achtergelaten. 