Page 27 - OnzeTaal_juliaug2019_HR

PROFTAAL
VERTAALD DOOR ...

Een vertaler over zijn of haar weerbarstigste vertaalprobleem,
en de oplossing ervan.
Foto: BriYYZ

Jan Willem Bos Niemand

dunkt mij

Wat is het grootste vertaalprobleem dat u bent
tegengekomen?
De romantrilogie Orbitor (‘Verblindend’) van de Roe-
meense auteur Mircea Ca � rta � rescu (1956) is in alle opzich- ls taalkundige denk ik graag met de mensen
ten – en in al zijn 1480 pagina’s – een uitdaging. Het mee. Een leraar Nederlands vraagt op de
tweede deel, in het Nederlands verschenen als De trofee, A sociale media hoe je het zinnetje ‘Niemand,
gaf nog wel de meeste hoofdbrekens. Hierin wordt be- dunkt mij’ moet ontleden. Dan durf ik het bijna niet
schreven hoe de negenjarige Mircea, een alter ego van de te vragen, maar ik haak meteen aan. En ik neem op
auteur, zijn vrije tijd doorbrengt rondom het grauwe de koop toe dat er soms iemand roept: ‘Waarom zou
flatgebouw dat het middelpunt van zijn wereld vormt. je dit willen?’
Hier speelt hij met de soms wat oudere buurtjongens en Hoe pak je zo’n zinnetje aan? Met een stappen-
natuurlijk wordt er volop gesproken en opgeschept over plan kom je niet ver. Misschien herken je dunkt als
de wondere wereld van de seks en de onbereikbare leden de derde persoon enkelvoud van een werkwoord en
van het andere geslacht. De beschrijving hiervan leidt benoem je dat als de persoonsvorm, maar als je daar
tot een stroom woordgrappen, woordspelingen, schuine het onderwerp bij zoekt, kom je uit bij niemand en
rijmpjes en moppen, en tongbrekers van het slag ‘De dat is wel gek. Hoezo, ‘Niemand dunkt’? Het is toch
poes kotst in de postkoets.’ Ik heb al deze vertaalproble- geen basketbal?
men verzameld en heb er, met dank aan Google, een Taalkundig moet je op twee manieren naar zo’n
hele zomer op zitten puzzelen. zin kijken: naar de vorm en naar de betekenis. In
Een probleem waar ik maar niet uit kwam, was de beide gevallen zul je constateren dat niemand staat
roepnaam van een speelkameraadje van Mircea, ge- voor iets breders. De zin kan alleen gebruikt worden
naamd Florin, die door de kinderen Flocica � wordt als antwoord op een vraag, bijvoorbeeld ‘Wie wil dit
genoemd. Als Mircea die naam tegenover zijn moeder lezen?’ en dan zeg je: ‘Niemand, dunkt mij.’ De be-
gebruikt, wordt ze boos en drukt hem op het hart dit tekenis is dan dat mij ‘dunkt’ (oftewel dat mij lijkt)
nooit meer te zeggen, maar ze weigert Mircea te vertel- dat niemand dit wil lezen. Dat niemand is dus inder-
len waarom deze bijnaam taboe is. daad het onderwerp, maar het staat eigenlijk voor
een hele zin (‘Niemand wil dit lezen’). Je ziet het
Hoe hebt u het opgelost? ook als je er meervoud van maakt; dan verandert de
Flocica � is een ‘vies’ woord, omdat het verwijst naar het persoonsvorm niet van getal. Je zegt niet ‘Alle le-
Roemeense floci, dat ‘schaamhaar’ betekent. Dit tame- zers, dunken mij’, maar ‘Alle lezers, dunkt mij.’
lijk ongebruikelijke woord is de negenjarige Mircea on- Niemand heeft dus de betekenis van het onder-
bekend, en daarom ziet hij niet in waarom zijn moeder werp van dunkt mij. In een ontleding zou je daarom
er bezwaar tegen maakt. Ik kon niks bedenken wat op moeten zeggen dat niemand een ingekorte onder-
enige wijze recht deed aan het origineel. Daarom heb ik werpsbijzin is bij dunkt. Maar er is iets geks met de
een nieuw personage opgevoerd, genaamd Bettina, dat vorm.
door de jongens Beffina wordt genoemd. Ook deze bena- Stel dat je die ingekorte onderwerpszin weer vol-
ming stuit op grote bezwaren bij zijn moeder, zonder dat ledig wilt maken. Dan krijg je ‘Dat niemand dit wil
Mircea begrijpt wat er mis mee is. lezen, dunkt mij.’ Maar dit klinkt onnatuurlijk. Dit
zul je eerder in een andere volgorde doen (‘Mij
dunkt dat niemand dit wil lezen’), of je zegt: ‘Nie-
Jan Willem Bos (1954) mand wil dit lezen, dunkt mij.’ Maar dat is qua vorm
studeerde Roemeense gek, want dat ziet er eerder uit als een hoofdzin.
taal- en letterkunde aan Foto: Gaby Jongenelen Bovendien kan nu dunkt mij op bijna elke plaats in
de universiteiten van de zin staan: ‘Niemand, dunkt mij, wil dit lezen’,
Amsterdam en Illinois. Hij ‘Niemand wil dunkt mij dit lezen’, ‘Niemand wil dit
vertaalde zo’n 35 boeken dunkt mij lezen.’ Je zou dus ook kunnen zeggen dat
uit het Roemeens, schreef dunkt mij, net als volgens mij, de functie heeft van
boeken en artikelen over een bepaling binnen de hoofdzin ‘Niemand wil dit
Roemenië, plus het lezen’, die het antwoord op een vraag vormt.
Woordenboek Roemeens- Waarom zou je zo’n zinnetje dus willen ontleden?
Nederlands en (als mede- Niet om de uiteindelijke benoeming, maar om de
auteur) het Woordenboek inzichten die je krijgt in vorm en betekenis. Voor ONZE TAAL 2019 — 7/8
Nederlands-Roemeens. iedereen nuttige kennis dunkt mij.
In 2018 ontving hij een
belangrijke Roemeense
staatsonderscheiding, DE TAALPROF
en in 2019 de Martinus
Nijhoff Vertaalprijs.
27