Wat is juist: werk ze, werkze of werkse? En waar staat dat ze eigenlijk voor?

Werk ze wordt in twee woorden geschreven, en dus niet als werkze of werkse. Deze vaste combinatie bestaat uit de gebiedende wijs werk en het persoonlijk voornaamwoord ze.

Volgens de Algemene Nederlandse Spraakkunst (ANS, 1997) wordt zo’n gebiedende wijs met ze gebruikt om de toegesprokene een goed verloop te wensen van datgene wat door het werkwoord wordt uitgedrukt. ‘Werk ze’ betekent dus ‘Succes op je werk!’ Ze kan aan nog veel meer werkwoorden worden toegevoegd:

  • Eet ze!
  • Fiets ze!
  • Lees ze!
  • Loop ze!
  • Slaap ze!
  • Sport ze!
  • Studeer ze!
  • Vergader ze!

De ANS vermeldt verder dat deze uitdrukkingen informeel zijn en voornamelijk in Nederland voorkomen, niet in Vlaanderen.

Waar komt dat ze vandaan?

Hoe dit gebruik van ze is ontstaan, is niet duidelijk. Het is onwaarschijnlijk dat ze in bijvoorbeeld ‘Werk ze!’ een soort ‘rest’ van een weggevallen lijdend voorwerp is, want het wordt meestal juist toegevoegd aan werkwoorden die géén lijdend voorwerp bij zich hebben. Zinnen als ‘Ik werk de werkdag’ of ‘Ik werk de dossiers’ klinken immers raar.

In een artikel in Onze Taal (juli-augustusnummer, 1998) doet Peter-Arno Coppen een poging het ontstaan van ‘Werk ze!’ te achterhalen. Hij komt erop uit dat ‘Werk ze’ een soort verkorting is van ‘werk op de manier die je het best bevalt en die je het meeste resultaat oplevert’. Dat kleine woordje ze staat dus voor een veel langere wens waarin succes wordt verbonden met ‘zoals je gewend bent als je op je best bent’ (‘zoals altijd’).