Wat betekent om niet, en waar komt deze formulering vandaan?

Om niet wordt tegenwoordig vooral gebruikt in de betekenis 'gratis, zonder dat er een vergoeding tegenover staat'. Het is een tamelijk formele uitdrukking, die onder meer in juridische contexten kan worden aangetroffen.

Om niet komt al sinds de Middeleeuwen voor in het Nederlands; vroeger werd ook de vorm omme niet gebruikt. Het betekent hetzelfde als voor niets, in twee opvattingen: het kan zowel 'gratis' als 'tevergeefs' betekenen.

Niet is hier niet het alledaagse ontkennende bijwoord; het is een voornaamwoord. In ouder Nederlands kon niet in dezelfde betekenis gebruikt worden als niets, dat ook een voornaamwoord is. Evenzo bestond vroeger de vorm iet, als variant van iets.

Tegenwoordig komen iet en niet in deze betekenis nauwelijks meer voor. Het woord iet zie je nog in iet of wat dan wel ietwat ('enigszins'), en niet komt in de betekenis 'niets' nog voor in bijvoorbeeld 'Dat is niet meer dan een leugen.' Verder is er nog de uitdrukking 'Als niet komt tot iet, dan is het allemans verdriet' (gezegd tegen iemand die zich rijker of belangijker voordoet dan hij is).