Zijn de woorden als, indien en wanneer synoniemen van elkaar, of is er een betekenisverschil?

De voegwoorden als en wanneer zijn synoniem. In sommige gevallen zijn deze woorden uitwisselbaar met indien, in andere niet. Daartoe moeten we onderscheid maken tussen voegwoorden van tijd en voegwoorden van voorwaarde of veronderstelling. (Zie ook ons advies over voegwoorden.)

Als en het iets formelere wanneer kunnen beide een voegwoord van tijd zijn, indien niet:

  • Geef je me een seintje als/wanneer je weggaat? (= op dat moment)

Daarnaast kunnen als, wanneer en indien voegwoord van voorwaarde/veronderstelling zijn:

  • Als/wanneer/indien ik mij niet vergis, gaat de trein om 14.03 uur.

Ook hier is als de minst formele van de drie, terwijl indien uitsluitend in de schrijftaal voorkomt.

Over het gebruik van wanneer als voegwoord van voorwaarde/veronderstelling zijn de naslagwerken het overigens niet helemaal eens: Het groene woordenboek (2002), de Algemene Nederlandse Spraakkunst (ANS, 1997) en de woordenboeken van Koenen (2006) en het Witte Woordenboek (2007) vermelden het zonder enig voorbehoud. De grote Van Dale (2005) vermeldt alleen als en indien als voegwoord van voorwaarde of veronderstelling. Zo streng willen wij niet zijn: ook wanneer kan zonder bezwaar als voegwoord van voorwaarde of veronderstelling gebruikt worden.

Het is trouwens niet altijd eenvoudig om uit te maken of als voegwoord van tijd, voorwaarde of veronderstelling is:

  • Als ik goed gegeten heb, slaap ik lekker. (= tijd: elke keer/altijd als)
  • Als ik goed gegeten heb, slaap ik lekker. (= veronderstelling: indien)
  • Als ik goed gegeten heb, slaap ik lekker. (= voorwaarde: mits)

Concluderend: als en het wat formelere wanneer zijn in alle betekenisvarianten te gebruiken. Indien is een formele(re) schrijftaalvariant van als voor een voorwaardelijk of veronderstellend verband.