Wat betekent ‘Het is naatje pet’ en waar komt deze uitdrukking vandaan? 

‘Het is naatje pet’ betekent dat iets helemaal niets is, waardeloos, een mislukking, een afgang, enz. De uitdrukking is een samenvoeging van ‘Het is naatje’ en ‘Het is pet.’ Ook de variant ‘Het is naatje met de pet op’ kwam vroeger weleens voor. De uitdrukking komt voor het eerst op schrift voor in een krant uit 1947 (met de spelling naadje): “Ook gaan wij uw aandacht vragen / voor het UNO-cabaret / dat het stukje voor zal dragen: / ’t is nog altijd naadje pet”.

Herkomst van Naatje: Naatje op de Dam?

Verschillende (spreek)woordenboeken vermelden dat met naatje in deze uitdrukking oorspronkelijk een beeld bedoeld was. Dat beeld was een vrouwenfiguur die van 1856 tot 1914 op de Dam in Amsterdam stond. Het monument heette eigenlijk ‘Monument van de Volkswil 1830’. Het herinnerde aan de Tiendaagse Veldtocht tegen de opstandige Belgen in 1831. Het beeld vertoonde al snel gebreken en stond de laatste zeven jaar van zijn bestaan met slechts een arm te kijk: de andere arm was eraf gewaaid.

Op de sokkel zou onder meer deze tekst hebben gestaan: ‘Eendracht der Hollandsche Natie’. Het verhaal gaat dat de letter i van het woord natie met een naar links (in plaats van naar rechts) omgekrulde voet was gebeiteld. De Amsterdammers vonden dus dat er ‘natje’ stond. Vervolgens werd de bijnaam van het beeld Naatje. Dat zou mede een ondeugend grapje zijn geweest vanwege de gelijkenis met naadje als plat woord voor het vrouwelijk geslachtsdeel.
Een andere verklaring is dat er ‘Eendracht der Hollandsche Naatie’ op de sokkel stond. Maar de spelling naatie was ook in 1856 niet gebruikelijk. Dat Naatje is ontstaan als verbastering van naatie, is dus niet erg aannemelijk.
Wat vreemd is, is dat in de beschrijving van het standbeeld helemaal geen melding wordt gemaakt van deze inscriptie. 

De eerste keer dat de bijnaam Naatje van den Dam op schrift voorkwam, is in een krant uit 1893. Toen stond het beeld er al tientallen jaren. Het is dus goed mogelijk dat het beeld de bijnaam Naatje alleen maar kreeg omdat dit een tamelijk veelvoorkomende voornaam voor vrouwen was. Het kon namelijk een verkorting van Anna, Mina en Johanna zijn. 

Het is pet

‘Het is pet’ betekent op zichzelf ook ‘het is waardeloos’. Het woordenboek van Koenen nam pet in 1952 als eerste woordenboek in deze betekenis op. Waarschijnlijk is hier oorspronkelijk het hoofddeksel bedoeld. De uitdrukking had van oorsprong een neerbuigende bijklank: de pet werd halverwege de twintigste eeuw vooral gedragen door arbeiders en boeren.

Schijt aan dronken Naatje

Schijt hebben aan dronken Naatje betekent ‘nergens om geven, overal lak aan hebben’. Naatje is hier zeker een verkorting van Anna, Mina of Johanna. Of het ook een verwijzing is naar het beeld op de Dam is niet duidelijk. In het boek De Jordaan (1912) wordt wel één keer gesproken van “Dronken Naatje-op-den-dam”. Vroeger wensten acteurs elkaar voor de voorstelling weleens succes met de uitroep ‘Schijt aan dronken Naatje!’ als een soort bezwering, net als toitoitoi.

Meer lezen? 

• Samuel Bergh en Willem Hofdijk, Gedenkboek der oprichting van het monument ter herinnering aan den volksgeest van 1830 & 1831 (1858) 
• Marc De Coster, Woordenboek van Populair Taalgebruik
• Woordenboek der Nederlandsche Taal (artikel gepubliceerd in 2001)