Page 21 - OnzeTaal_sept2021

VERTAALTAAL TYPISCH VLAAMS

Hispanist, literatuurrecensent en vertaler
Maarten Steenmeijer bekijkt maandelijks wat
er gebeurt als er vertaald wordt.

Houdini-act

Dat astrante

et schrijven van vormgebonden poëzie is net
een houdini-act. De dichter slaat zichzelf in de
H boeien en weet zich vervolgens op spectaculai- gedrag
re wijze te bevrijden. Neem het sonnet, dat in elk geval
de volgende drie ‘beperkingen’ heeft. Eén: het bestaat
uit twee strofen van vier versregels en twee strofen van
drie versregels. Twee: de veertien versregels hebben
hetzelfde metrumpatroon (veelal vijf keer een jambe: n dan de mensen die denken dat de gezond-
eerst een onbeklemtoonde lettergreep, dan een beklem- heidsmaatregelen niet voor hen zijn omdat ze
toonde). En drie: de versregels hebben eindrijm (bijvoor- “E zelf weinig gevaar lopen … ik heb het gehad
beeld abba abba cdc cdc). Het is een hele kunst om bin- met dat astrante gedrag. Of mag ik dat niet zeggen?”
nen deze grenzen iets moois te maken, maar als het Mijn buurvrouw is boos. Honderden landgenoten
lukt, dan heb je ook wat: een gedicht waarin de woorden zetten in het buitenland de bloemetjes buiten en als ze
de hoogste graad van bondigheid en pregnantie hebben. terugkomen, besmetten ze wie zich wél aan de voorschrif-
Als het schrijven van vormgebonden poëzie een hou- ten heeft gehouden. Katrien mag dat van mij dus zeker
dini-act is, dan is het vertalen ervan een houdini-act in zeggen. “Maar ik bedoel: astrant. Is dat wel goed Neder-
het kwadraat. De vertaler is immers niet alleen gebon- lands?”
den aan de vorm, maar ook aan de inhoud van het origi- Ik ben opgezadeld met de onterechte reputatie dat ik
neel. In Een luchtbel in een vluchtige rivier laat dichter Jean alles weet over onze taal, en dan vooral over wat mag en
Pierre Rawie zijn meesterschap zien. In deze bundel ver- wat niet mag. Gelukkig heb ik wel wat kennis in mijn
zamelde hij het leeuwendeel van zijn vertalingen, die broekzak. Ik grijp dus naar mijn smartphone en open de
maar liefst acht eeuwen poëzie omvatten, van Giacomo grote Van Dale. “Het staat er wel degelijk in”, zeg ik.
da Lentini (dertiende eeuw) tot en met W.B. Yeats (1865- “Maar je zou het van mij ook mogen zeggen als het plat
1939). Ergens halverwege staat zijn versie van een son- dialect was, want het is gewoon wáár.”
net van de Italiaanse dichter Vittorio Alfieri (1749-1803), Van Dale doet trouwens wat moeilijk over de status
die als volgt begint: van astrant. Hij geeft twee betekenissen. De eerste is:
“vrijpostig, brutaal”, en daar staat geen registerlabel bij.
Onmetelijker nog is mijn verdriet Wel bij de tweede: “onbeschroomd, zelfverzekerd”. Dat
dan ik je ooit zou kunnen openbaren. gebruik is volgens het woordenboek “niet algemeen”.
Een diepe onrust is in mij gevaren, Het verschil tussen die twee betekenissen is niet erg
en waar ik aarden moet, ik weet het niet. groot, en slechts één behoort tot de standaardtaal. Dat
roept vragen op.
Deze prachtige strofe is wat een goede vertaling moet Op naar Etymologiebank.nl. Die geeft behalve de oor-
zijn volgens Rawies eigen definitie: een verrijking van de sprong van woorden ook doorverwijzingen naar dialect-
Nederlandse literatuur. Dat het ook anders kan, sugge- woordenboeken uit het hele taalgebied. En ja, astrant
reert hij in de toelichting, waarin hij een andere verta- wordt niet alleen van West-Vlaanderen tot Limburg her-
ling van dezelfde strofe citeert: kend, maar het komt ook voor in grote delen van Neder-
land, tot Groningen, en zelfs in het Afrikaans. Voor een
Ik heb al zolang zware pijn doorstaan ‘niet-algemeen’ woord is dat wel érg algemeen.
dat ik ’t je echt niet meer kan navertellen. Het is een verbastering van assurant, een woord dat ze
En in de grauwe zorgen die mij kwellen gebruikten in de zeventiende eeuw. Het had een positieve
weet ik bij God niet waar ik heen moet gaan. betekenis: ‘vastberaden’ of ‘zelfbewust’. En het was nep-
Frans, want Molière en zijn vrienden gebruikten assuré.
Dit is geen poëzie, maar een babbelversje. Dat zit hem De bijklank van brutaliteit is er pas in de loop van de acht-
vooral in de tweede en de vierde versregel, die de drama- tiende eeuw bij gekomen en de gunstige betekenis wordt
tiek en het mysterie van Rawies versie missen. nu niet meer als algemeen ervaren. Begrijp ik het zo goed,
Wat is Rawies geheim? “A good poem should not be mijnheer Van Dale?
turned into a bad one”, zo citeert hij de Engelse dichter Dus strekt astrant gedrag je sinds pakweg het jaar 1700
Dante Gabriel Rossetti. Maar hoe breng je dit adagium in niet meer tot eer. Waarom sommigen het zich nu nog per-
de praktijk? Rawie hult het antwoord liever in nevelen mitteren tijdens een pandemie in het buitenland de beest ONZE TAAL 2021 — 9
dan dat hij iets concreets zegt over zijn ambachtelijke te gaan uithangen (‘feesten’ noemen ze dat), daar staat
vertalersgezwoeg. Ook dat is helemaal in de geest van mijn verstand bij stil. Wat in Van Dale staat, mag je zeg-
Houdini. gen. Maar niet alles wat erin staat, mag je doen.

MAARTEN STEENMEIJER LUDO PERMENTIER
21