Page 23 - OnzeTaal_sept2019_HR

WOORDSPRONG HANS BEELEN EN NICOLINE VAN DER SIJS

Over de oorsprong van allerlei woorden.

Kransje

n juli 2017 berichtte het Antilliaans Dagblad: “Het
aanvragen en afhalen van een nieuw rijbewijs kan
I sinds maandag bij Kranshi.” Kranshi? Kranshi is in
het Nederlands van Curaçao de aanduiding voor het
stadhuis of de burgerlijke stand in Willemstad; het
gebouw zelf wordt ook wel Kranshigebouw genoemd.
Waar komt dat Kranshi vandaan? De oorsprong ervan
is Nederlands: het is de Papiamentse vorm van het Ne- Das Teekränchen door Edouard Portielje (1861-1949).
derlandse kransje. Dit verklaart nog erg weinig: waarom
zou iemand een stadhuis ‘kransje’ noemen? Daarvoor
moeten we in de geschiedenis duiken. samenstellingen als Musikkränzchen, Lesekränzchen,
Kaffeekränzchen, Teekränzchen en Damenkränzchen, be-
PROTESTANTSE DAMES grippen die alle ook in het Nederlands bekend werden.
In 1940 werd de burgerlijke stand in Willemstad geves- En die, zo blijkt, werden meegenomen naar gebieden
tigd op het adres Curaçaostraat 50, in de wijk Otrobanda. overzee, bijvoorbeeld naar Curaçao.
Hier stond een oud, statig gebouw dat de bijnaam
Kranshi droeg, en die bijnaam werd overgedragen op de PUNDA
burgerlijke stand: voor een paspoort moest je naar Kranshi is dus weer gevestigd in de wijk Otrobanda. Ook
Kranshi. Het gebouw werd zo genoemd omdat hier sinds de naam van deze wijk gaat terug op een Nederlands
1899 de vereniging voor protestantse dames ‘Eendracht woord: Otrobanda is een Papiamentse vertaling van
maakt macht’ was gevestigd. Die vereniging, opgericht het Nederlandse overkant, en is samengesteld uit otro
door domineesdochter Marie van den Brink, werd in de (‘ander’) en banda (‘kant’). De wijk ligt namelijk aan de
volksmond aangeduid met dameskransje, kortweg krans- overkant van de Sint Annabaai, althans gezien vanuit
je. Eenzelfde betekenisovergang vinden we in zinsneden Punda, oftewel ‘De Punt’ – ook punda is een Papiaments
als ‘De bijeenkomst vindt plaats in Felix Meritis’, verwij- leenwoord uit het Nederlands. Otrobanda en Punda vor-
zend naar een gebouw aan de Amsterdamse Keizers- men samen de historische binnenstad van Willemstad.
gracht dat naar een gelijknamig genootschap is ge- Sinds 1888 zijn ze verbonden via de Koningin Emma-
noemd. Ook het Nut (waarmee samenstellingen werden brug, een houten pontonbrug waarvoor het Curaçaos-
gevormd als Nutsbibliotheek en Nutsspaarbank) is een ver- Nederlands het woord pontjesbrug heeft; het is de enige
korting, van de achttiende-eeuwse Maatschappij tot Nut drijvende houten draaibrug ter wereld, die als toeristi-
van ’t Algemeen. sche attractie geldt.
Toen de burgerlijke stand in Willemstad in het begin Ook Scharloo, de wijk waar Kranshi in de jaren zestig
van de jaren zestig naar de wijk Scharloo verhuisde, ver- was gevestigd, is een Nederlandse naam. In de eerste
huisde de naam Kranshi mee. Het oude gebouw werd helft van de zeventiende eeuw gaf de West-Indische
voortaan aangeduid als Oude Kranshi of Kranshi Bieu: Compagnie stukken grond aan Nederlandse boeren om
bieu is het Papiamentse woord voor ‘oud’; het gaat terug het eiland te bebouwen, en een daarvan werd aangeduid
op het Spaanse viejo. Inmiddels is Kranshi naar de met scha(a)rloo, wat waarschijnlijk hetzelfde was als
Roodeweg, in Otrobanda, verhuisd, opnieuw met mede- schaarbos en schaarhout: ‘hakbos, hakhout, stuk bos dat
neming van de naam. van tijd tot tijd wordt gekapt’. Het woord is een samen-
stelling van schaar (‘gewas’) en loo (‘bos’; tegenwoordig
ZEGEKRANS vooral gebruikt voor een open plek in het bos). Helaas
Toen het Kranshigebouw rond 1900 genoemd werd naar was de naam slecht gekozen, want de grond was te hard
(dames)kransje, was dat woord nog maar enkele tiental- om er gewassen op te verbouwen.
len jaren in het Nederlands bekend. In 1886 had de be-
kende schrijver Frederik van Eeden het minachtend over CHOLLER
“het kletsend, snoevend, bitterend, vuilbekkend socië- Tegenwoordig is Kranshi gevestigd in Casa Blanca, het
teitsclubje, (...) in kleingeestigheid zeker niet onder- Witte Huis, aan de Roodeweg. Dit pand werd in de ne-
doend voor de beruchte dameskransjes”. gentiende eeuw gebouwd als statig woonhuis. Later werd
Het woord dameskransje was overgenomen uit het het gebruikt als pension en bordeel, en vervolgens als
Duits. Aan het einde van de zeventiende eeuw kreeg opvanghuis voor wat in het Curaçaos-Nederlands ‘chol-
het Duitse Kränzchen, letterlijk ‘kransje’, de betekenis lers’ heten: drugsverslaafden, junks. Het woord choller ONZE TAAL 2019 — 9
‘gezelschap dat om de beurt in het huis van een van de is ontleend aan Papiaments chòler en gaat terug op het
leden samenkomt’. Die betekenis kwam voort uit het Latijns-Amerikaans-Spaanse cholo, dat oorspronkelijk
gebruik dat bij muziekconcoursen en dergelijke het gebruikt werd voor ‘halfbloed, mesties’ en terugging op
gezelschap dat de ‘zegekrans’ won, de verplichting had een inheems woord op de Bovenwindse Eilanden: cholo
het volgende jaar als gastheer op te treden – een traditie (‘bastaardhond’). Het woord choller is inmiddels ook in
die we bijvoorbeeld nog altijd kennen bij het Eurovisie- de Nederlandse straattaal bekend, waarmee het de om-
songfestival. In de achttiende eeuw ontstonden Duitse gekeerde weg heeft bewandeld van kransje.  23