Page 21 - OnzeTaal_sept2019_HR

Nicoline van der Sijs (Radboud Universiteit “Als woordenboekverslaafde kan
Illustratie: George Tsartsianidis Als woordenboekverslaafde kan ik geen weerstand de naslagwerken in de DBNL.”
en Meertens Instituut)
ik geen weerstand bieden aan
bieden aan de naslagwerken die in de DBNL te vin-
den zijn. Neem bijvoorbeeld de Schatkamer der Ne-
derlandsse oudheden, een woordenboek “behelsende
Nederlands steden en dorpen, kasteelen, sloten en
heeren huysen, oude volkeren, rievieren [en] ver-
maarde luyden” (en meer) van Ludolph Smids
(1649-1720) uit 1711. Zonder zich beperkingen op te TIPS VAN DE ONZE TAAL-REDACTIE
leggen en met veel gevoel voor humor beschrijft
Smids zijn onderwerpen. Zo schrijft hij onder het Schrijver-leraar Taco H. de Beer (1838-1923) en dich-
trefwoord beuselpraat: “Het is niet te ontkennen dat ter-dominee Eliza Laurillard (1830-1908) publiceer-
onse Landchronyken syn opgepropt met hondert den in 1899 hun Woordenschat, indertijd een nuttig
malle praatjes en belaglyke vertellingkjes. Maar, naslagwerk vol verklaringen van termen, uitdrukkin-
souden deese de luister van het overige onderdruk- gen, gevleugelde woorden en namen, tegenwoordig
ken? Dat sy verre!”, waarna hij met smaak veertien een bron van vermaak en verwondering omdat al die
voorbeelden van belachelijke vertellinkjes opdist. informatie die de twee heren geven, allang is wegge-
En onder het trefwoord drinken heet het: “Dit word zakt uit ons collectieve cultuurgoed. Zo leren ze ons
de Germaanen, en onder deese Naam begreepene dat aardappelkappers een spotnaam is voor de inwo-
volkeren, als een seer afschuwlyk misdryf van veel ners van Zaamslag, en dat een aangekleede boterham
schryvers voorgeworpen. Maar dit gebrek word ver- een “boterham met koek, kaas of vleesch” is (waar-
schoond met de Drinklust der Parthen, Gallen en uit we dan weer kunnen opmaken dat beleg op je
Grieken; der hedendaagsse Persiaanen en Russen, brood vroeger blijkbaar niet gewoon was). Aapjessnuif
Polakken, Engelsse en Fransse.” is “sterke snuif met veel nieskruid tegen zinkings en
Lees dit werk! Momenteel zijn er alleen scans van verstoppingen”, en abba blijkt een Afrikaans werk-
het origineel beschikbaar, maar hopelijk komt er woord met de betekenis “op de wijze der Hottentot-
binnenkort ook een beter leesbare versie online. ten en Kaffers kleine kinderen op den rug dragen”.
 Onzetaal.nl/dbnl3 En dat was alleen nog maar een stukje van de A.
 Onzetaal.nl/dbnl7
Salomon van Rusting (1652-ca. 1712) was arts, maar
Marc van Oostendorp (Radboud Universiteit en ook schrijver van satirische en burleske werken.
Meertens Instituut) Zijn Barbarologia (uit 1693) is een woordenboek van
Jac. van Ginneken (1877-1945), de eerste hoogleraar Ne- zogenoemd “Boeren-Latijn”: Franse en Latijnse
derlands in Nijmegen, was op allerlei gebieden actief. Hij woorden die (vaak onherkenbaar) verbasterd in
correspondeerde met de internationaal beroemdste taal- de volkstaal van zijn dagen terecht zijn gekomen,
kundigen van zijn tijd, richtte een gezelligheidsvereniging zoals vuylescoop (‘filosoof’), abbecaat (‘advocaat’),
op voor katholieke meisjes en stond vanaf het begin de perpepelupolium (‘perpetuum mobile’), tispelteeren
redactie van Onze Taal bij als deskundige. Voor jonge (‘disputeren’) en vliegelant (‘vigilant’). Van Rusting
schoolgaande kinderen schreef hij De roman van een kleu- sluit zijn woordenboek af met een lange samen-
ter, een nog steeds heel originele manier om belangstelling spraak vol Boeren-Latijn: “Se het een proxetismus
te wekken voor de taalwetenschap, namelijk door te ver- van ’t collect, en een accés an er bil: ’k hebse al een
tellen over de wonderlijke manier waarop nog jongere scriptorium in er voddement gesett, en een procu-
kinderen moeiteloos hun moedertaal leren. Het boek is ratie doen inbarkeeren.” De betekenis kunt u zelf
ook nog eens heel fraai geïllustreerd! opzoeken via onderstaande link.
 Onzetaal.nl/dbnl4  Onzetaal.nl/dbnl8

“Mooi dit idioom!” is een van de motto’s van Hugo
Brandt Corstius’ Opperlandse taal- & letterkunde
Hans Beelen (Carl von Ossietzky Universität (1981) – en een geschikter credo dan deze palin-
Oldenburg) droomzin voor dit indrukwekkende naslagwerk over
Via het onvolprezen Chronologisch woordenboek van ‘het Nederlands op vakantie’ is er eigenlijk niet.
Nicoline van der Sijs deed ik in de DBNL de zeer ver- Voor wie het nog niet kent: het boek bevat een
rassende vondst dat het Nederlandse woord wijn al onwaarschijnlijke hoeveelheid taalrariteiten: ana-
in de tiende eeuw na Christus in het Nederlands grammen, palingrammen, lipogrammen, isogram-
wordt aangetroffen. Meer dan duizend jaar oud! Het men, dubbelgrammen, hypergrammen, N-gram-
woord is te vinden in de Wachtendonckse Psalmen, men, ongrammen, miragrammen, epigrammen en
een uniek en waardevol document, en de oudste sa- xenogrammen. Het is een geordende chaos vol van
menhangende tekst in onze taal. Van wijn (geschre- taalvondsten, taalspel, taalknutsels en taalacroba-
ven als uuîn) is sprake in psalm 68: “an mi sungun tiek. “Opperlands is Nederlands zonder het akelige ONZE TAAL 2019 — 9
thia druncun uuîn”, oftewel ‘tegen mij zongen de- nut dat aan die taal nu eenmaal kleeft.”
genen die wijn dronken’, oftewel ‘de dronkaards  Onzetaal.nl/dbnl9
maakten mij in hun liedjes belachelijk’. Deze zin is
tevens de oudste Nederlandstalige vermaning tegen
overmatig drankgebruik. Via dbnl.org/nieuws/nieuwsbrief.php kunt u zich aan-
 Onzetaal.nl/dbnl5 melden voor de DBNL-nieuwsbrief, met alles over
 Onzetaal.nl/dbnl6 nieuwe ontwikkelingen. 21