Page 10 - OnzeTaal_juliaug2019_HR

VRAAG EN

ANTWOORD

ZOGENAAMD, ZOGENOEMD,
ZOGEHETEN
e houden deze zomer een
‘W zogenaamde staycation: we
blijven thuis.’ Is zogenaamde hier
juist gebruikt, of moet het zoge-
noemde of zogeheten zijn?
Het kan alle drie: zowel zogenaamd(e)
als zogenoemd(e) als zogeheten kan
betekenen dat er een term volgt die
de lezer wellicht niet kent.
Een (klein) nadeel van zogenaamd
is dat dit woord ook iets anders kan
betekenen: ‘niet echt’, ‘ten onrechte
zo aangeduid’, ‘geveinsd’. Die beteke-
nis heeft het bijvoorbeeld in ‘Ze luis-
terde met zogenaamde interesse naar
haar buurvrouw’ en ‘Ik kreeg zoge- SPREEKWOORDELIJK
naamd een mail van een rijke oom uit Illustratie: Matthijs Sluiter
Nigeria.’ Ook zogeheten wordt soms
met een negatieve ondertoon ge-
bruikt: ‘Die zogeheten deskundigheid AAN DE WILGEN HANGEN
van hem vertrouw ik niet meer.’
Meestal begrijpt de lezer wel of zo- oerendansers uit Haaksbergen hangen de klompen aan de wilgen”,
genaamd neutraal of negatief bedoeld “B schreef De Twentsche Courant Tubantia begin mei. Waar komt die uit-
is; het hoeft dan ook niet per se ver- drukking (iets) aan de wilgen hangen vandaan?
vangen te worden door zogenoemd.
Toch is het verstandig om altijd even De uitdrukking gaat terug op de Bijbel, om precies te zijn op Psalm 137. In die
na te gaan of de gekozen formulering psalm komt de ballingschap van de Israëlieten ter sprake: na de verovering van
niet verwarrend is. Jeruzalem door de Babyloniërs in de zesde eeuw voor Christus waren zij naar
Het woord na zogenaamd, zoge- Babel (Babylon) verbannen, de hoofdstad van Babylonië. Ze waren daarover zó
noemd of zogeheten kan voor de droevig dat ze geen muziek meer wilden maken. In de psalmtekst zeggen de
duidelijkheid trouwens ook tussen Israëlieten daarover, in de woorden van de Nieuwe Bijbelvertaling uit 2004: “Aan
aanhalingstekens worden gezet: ‘We de rivieren van Babel, / daar zaten wij treurend (…). / In de wilgen op de oever /
houden deze zomer een zogenaamde/ hingen wij onze lieren.”
zogenoemde/zogeheten ‘staycation’: Zijn lier aan de wilgen hangen kan dus worden gezien als een metafoor voor
we blijven thuis.’ ‘geen muziek meer willen maken’. De uitdrukking heeft van oudsher echter be-
trekking op de dichtkunst: volgens de oudste naslagwerken die haar vermelden, is
de betekenis ‘ophouden met het beoefenen van de dichtkunst’. Overigens zijn er
ACHTER ZICH/HAAR ook (vooral oudere) naslagwerken die spreken van zijn harp aan de wilgen hangen.
at is juist: ‘Dunya zwaaide Dat heeft te maken met de interpretatie van de bijbeltekst. In de oorspronkelijke,
W naar de mensen achter zich’ Hebreeuwse tekst wordt een instrument genoemd (kinnor of kinoor) dat het mid-
of ‘Dunya zwaaide naar de mensen den houdt tussen een harp en een lier. In oude vertalingen is dit vertaald met
achter haar’? harpen, maar vanwege de associatie met de dichtkunst is daar gaandeweg lieren
‘Dunya zwaaide naar de mensen ach- voor in de plaats gekomen, omdat de lier het symbool is van de dichtkunst.
ter zich’ is juist, ervan uitgaande dat Naast ‘stoppen met de dichtkunst’ heeft zijn lier aan de wilgen hangen gaande-
er naar Dunya wordt verwezen. Na een weg de bredere betekenis ‘definitief stoppen’ gekregen, waarmee gewoonlijk naar
voorzetsel met een zogenoemde een beroep, hobby of andere vaste bezigheid wordt verwezen. Tegenwoordig
plaatsbetekenis (zoals voor, achter, wordt lier daarbij vaak vervangen door een woord dat een kenmerkend voorwerp
boven en onder) wordt meestal zich voor het beroep, de hobby of de bezigheid aanduidt. Zo kunnen schaatsers hun
gebruikt om naar het onderwerp van schaatsen aan de wilgen hangen, fotografen hun camera, schilders hun penseel
ONZE TAAL 2019 — 7/8 bedoeld. Overigens kán de zin ‘Dunya achter zich/haar zaten’, is haar het als ‘achter hen, achter die mensen’ –
en boerendansers – zoals in de Twentse voorbeeldzin – hun klompen.
de zin te verwijzen. Dat is hier het ge-
val: met achter zich is ‘achter Dunya’
zwaaide naar de mensen achter haar’
wel juist zijn: haar kan naar iemand
anders verwijzen dan Dunya – bij-
voorbeeld een andere vrouw, die in de
juiste voornaamwoord om naar Dunya
en dat is niet bedoeld. Om de beteke-
voorafgaande context al is genoemd.
zo’n geval alleen de verwijzing met
ter zich/haar zaten’ is die namelijk het
Zodra er een bijzin in de zin ver-

schijnt, wordt het soms wat ingewik- te verwijzen. Binnen de bijzin ‘die ach- nis ‘achter Dunya’ uit te drukken is in
onderwerp (en dat verwijst dan weer
haar mogelijk: achter haar.
kelder. Als er bijvoorbeeld staat naar de mensen), en dus zou achter zich Wat dan bijvoorbeeld weer wel juist
10 ‘Dunya zwaaide naar de mensen die hier moeten worden geïnterpreteerd is, is ‘Dunya zwaaide naar de mensen