Page 30 - OnzeTaal_febmrt2019_HR

WOORDSPRONG HANS BEELEN EN NICOLINE VAN DER SIJS

Over de oorsprong van allerlei woorden.

Gele hesjes

oen eind vorig jaar in Frankrijk en elders in gele
hesjes geklede demonstranten massaal de straat
T op gingen, vroegen veel journalisten zich af waar
de demonstranten vandaan kwamen en wie verantwoor-
delijk was voor hun kledingkeuze. Tegelijkertijd rees bij
lezers van de Etymologiebank de vraag waar het woord
hesje vandaan kwam. Het antwoord op die laatste vraag
was tot dusver onbeslist: er waren twee mogelijke ver-
klaringen, die beide naar Duitsland verwezen, maar die
allebei bleven steken in gebrek aan bewijs.

HESSENKIEL
Volgens de eerste verklaring verwees hes naar de naam
van een inwoner van het Duitse Hessen. Hes(je) zou dan
een verkorting zijn van een oudere naam hessenkiel, Foto: Wikimedia / Pelle De Brabander
maar, zo geven de verschillende etymologische woor-
denboeken aan, “zo’n woord is nergens geattesteerd”.
De tweede verklaring is dat het woord is ontleend aan
het Zuid-Duitse dialectwoord häsz (‘kledij’, ook ‘over-
kleed voor een man’). Demonstranten in Brussel, december 2018.
Het woord hes is in het Nederlands bekend sinds hal-
verwege de negentiende eeuw. Het oudste citaat in het
historische Woordenboek der Nederlandsche Taal dateert
van 1843 en luidt: “blaauwgeverwde katoenen hemden, verwege de achttiende eeuw de naam hessenkar of hes-
zoogenaamde hessen (fr. blouses), worden in alle zeeha- senwagen, naar de (vermeende) plaats van herkomst.
vens verkocht”. Hes stond in die tijd dus voor een blauw, Vanwege de brede sporen die ze in het landschap trok-
katoenen mannenhemd en het was synoniem aan het ken, werden de handelswegen waarvan ze gebruikmaak-
Franse blouse. ten in Nederland aangeduid met hessenwegen. Het
Inmiddels zijn veel bronnen digitaal beschikbaar Nederlands kent de naam Hessenweg pas sinds 1747,
gekomen, en daardoor is het mogelijk om oudere vind- en daarom is de wel geopperde verklaring dat er sprake
plaatsen van woorden te zoeken dan de etymologische is van een nooit aangetroffen dialectwoord hersenweg
woordenboeken vermelden. En ziedaar: in een krant uit (‘paardenweg’; hers is een variant van ros) onwaarschijn-
1832 blijkt de samenstelling Hessen-kiel wel degelijk te lijk. Volgens het tijdschrift De Navorscher uit 1877 droe-
worden gebruikt – en het woord blijkt dus minstens tien gen de voerlieden van de hessenwagens over hun kle-
jaar ouder te zijn dan hes. ding “een blaauw linnen kiel (…), om zich tegen stof en
ander vuil te beschutten”. Nederlandse moeders zagen
BLAUWKIELEN het nut hiervan in: “Zij lieten (…) hunne zoontjens in de
De context is interessant vanwege de parallellen met de school en in den tuin zulke blaauw linnen hessenkielen
moderne gele hesjes. Het Algemeen Handelsblad citeert op dragen.” Later werd de hessenkiel, inmiddels verkort tot
21 juni 1832 een artikel uit een Belgisch dagblad onder de hesje en hes en vervaardigd van fijnere stof, de normale
titel ‘Vaarwel blaauwe kielen’, waaruit blijkt dat de Bel- jongenskleding.
gische minister van Oorlog Louis Evain de blauwe kielen
als uniform wil afschaffen. Die blauwe kielen werden VEST
gedragen door de Belgische vrijkorpsen, de vrijwillige Zoals bij alle kledingstukken had de mode in de loop van
soldaten die in 1830 meededen aan de opstand tegen het de tijd invloed op de vorm, het gebruik en zeker ook de
Nederlandse gezag. Vanwege hun uniform kregen ze de kleur van het hesje. Dat zie je ook aan de benamingen
ONZE TAAL 2019 — 2/3 tionaire verleden. Engels yellow vests – beide talen gebruiken dus vest, een
voor de gele hesjes in andere talen: het Duits heeft er de
bijnaam blauwkielen. Evain wilde door het afschaffen
aanduiding gelbe Warnwesten of Gelbwesten voor, en het
van dit kledingstuk een streep zetten onder het revolu-
woord dat ook het Nederlands kent, maar waarmee een

Het artikel gaat dus over blauwe kielen, maar de jour-
nalist van dienst gebruikt als synoniem voor blauwe kiel:
ander kledingstuk wordt aangeduid. Het woord is ont-
leend aan het Franse veste, maar die benaming gebrui-
“Hessen-kiel”. De spelling met een hoofdletter bewijst
dat het gaat om de landstreek Hessen. Maar waarom zijn
ken de Fransen niet; zij gebruiken voor de gele hesjes de
blauwe kielen naar dit gebied in Duitsland genoemd?
het Frans geleend, maar in onze modeterminologie staat
Daarvoor moeten we bedenken dat er al eeuwenlang een
dat voor een mouwloos herenvest en niet voor een hesje.
levendige handel bestond tussen Duitsland en Neder- term gilets jaunes. Dat gilet heeft het Nederlands ook uit
land, waarbij goederen werden vervoerd in grote karren In alle landen dragen de demonstranten dus dezelfde
30 met een breed wagenspoor. Dit type wagen kreeg hal- gele hesjes, maar ze noemen die overal anders. 