Page 31 - OnzeTaal_febmrt2019_HR

PROFTAAL
VERTAALD DOOR ...

Een vertaler over zijn of haar weerbarstigste vertaalprobleem,
en de oplossing ervan.

Marieke Eeuwig jong

van Laake ls u op zoek bent naar de eeuwige jeugd

kunt u het beste een taalfout worden. Taal-
A fouten blijven namelijk altijd jong. Althans,
Wat is het grootste vertaalprobleem dat u bent in de ogen van de taalgebruikers. De meeste taalfou-
tegengekomen? ten worden beschouwd als ontsporingen van de jon-
Als een vertaling eenmaal gedrukt is, vergeet ik alle gere generatie, en als iets van de laatste tijd. Men-
problemen. Dus om deze vraag te beantwoorden, kan sen melden dan dat ze ‘de afgelopen tien jaar steeds
ik alleen maar teruggrijpen op mijn meest recent ver- vaker’ een bepaalde uitglijer horen. Je hoort zelden
taalde werk, Frantumaglia van Elena Ferrante. Het dat ouderen zo veel taalfouten maken. Toch doen ze
grootste probleem bij deze vertaling betrof een uit- dat in zekere zin wél; ouderen hebben namelijk nog-
drukking waarvoor wij geen equivalent hebben. De Ita- al eens de neiging regels te hanteren die allang ach-
liaanse uitdrukking avere filo da tessere betekent letter- terhaald zijn.
lijk ‘draad hebben om te weven’, wat zoveel wil zeggen De meeste taalfouten (vooral die welke ‘hardnek-
als ‘materiaal hebben, interessante stof bevatten’. kig’ worden genoemd) zijn ook veel ouder dan enke-
Woord voor woord vertaald luidt de probleemzin le jaren. Een bekende regel is dat omdat en doordat
“(…) als [het boek] Kwellende liefde op zichzelf geen strikt gescheiden betekenissen hebben, en dat je
draad heeft om te weven, jammer, dan hebben jij en ik daarom niet mag zeggen: ‘Het dak is nat omdat het
ons vergist; als het dat daarentegen wél heeft, zal de geregend heeft.’ Die regel is al decennialang niet uit
draad zich verweven tot waar hij in staat zal zijn zich te roeien, ook al zijn alle taaladviseurs het erover
te verweven en zullen wij lezeressen en lezers slechts eens dat hier geen bezwaar tegen is. Geregeld krijg
hebben te bedanken om hoe zij hem geduldig hebben ik nog brieven waarin wordt geklaagd dat het ‘de
gepakt en eraan getrokken.” Met andere woorden: als laatste tijd schering en inslag is’ om omdat in plaats
het boek een rijke inhoud heeft, zullen de lezers die er van doordat te gebruiken.
wel uit weten te halen. De misvatting dat een zin met een aantal mensen
altijd met een werkwoord in het enkelvoud zou
Hoe hebt u het opgelost? moeten (fout zou zijn: ‘Er liepen een aantal kinde-
De metafoor van de draad wilde ik natuurlijk wel be- ren op straat’), wordt zelfs nog op sommige scholen
houden, maar de zin moest ook begrijpelijk worden. Ik onderwezen, hoewel alle naslagwerken daar al ge-
dacht aanvankelijk aan “Als Kwellende liefde in zichzelf ruime tijd een veel genuanceerder standpunt over
geen draad heeft om te weven, jammer, dan hebben jij innemen.
en ik ons vergist; heeft het dat wel, dan zal er met die Waarom hebben taalfouten zo’n jeugdig imago?
draad geweven worden zo veel als mogelijk is en rest Je zou denken dat het komt doordat taal verandert
ons slechts de lezeressen en lezers te bedanken voor en de oudere generaties achterblijven bij de jongste
het geduld waarmee ze het uiteinde hebben opgepakt ontwikkelingen. Wat die oudere generatie als taal-
en eraan hebben getrokken.” Maar dat was niet duide- fout ziet, is dan gewoon de nieuwe taal van de jonge
lijk genoeg. Na veel wikken en wegen en overleggen generatie. Maar dat kan niet kloppen.
heb ik er uiteindelijk het volgende van gemaakt: “Als Een taalfout is namelijk altijd een schending van
Kwellende liefde niet voldoende draad heeft, als de in- een taalregel. De regel dat je omdat en doordat niet
houd dus niet interessant genoeg is, jammer, dan heb- door elkaar zou mogen gebruiken, is pas bedacht
ben jij en ik ons vergist. Is die draad er wel, dan zal er toen mensen dat nog onbekommerd wél deden.
zo veel mee worden geweven als mogelijk is en kunnen Maar het was dus pas fout toen die regel bedacht
we de lezeressen en lezers alleen maar dankbaar zijn werd. Het zijn de taalregels die taalfouten creëren.
voor het geduld waarmee ze het uiteinde hebben opge- De taalfout is dus noodzakelijkerwijs precies zo
pakt en aan die draad hebben getrokken.” oud als de regel die hij schendt. Maar het eigenaar-
dige feit doet zich voor dat regels over het algemeen
Marieke van Laake (1940) als oud en eerbiedwaardig beschouwd worden, ter-
vertaalt sinds 1997, hoofd- wijl de bijbehorende taalfouten hun jeugdige imago
zakelijk uit het Italiaans en voor altijd behouden.
overwegend voor uitgeverij
Wereldbibliotheek. Na veel
werken van uiteenlopende DE TAALPROF
schrijvers als Moravia, Eco, ONZE TAAL 2019 — 2/3
Vasta, Calvino, Camilleri en
Mari te hebben vertaald,
wijdde ze zich de afgelopen
jaren aan de romans van
successchrijfster Elena
Ferrante.
31