Page 29 - OnzeTaal_febmrt2019_HR

De o van

alcohol

Er zit een opmerkelijk uitspraak-
verschil tussen de woorden alcoholist
en alcoholicus. Want hoe spreek je
die tweede o in beide woorden uit?
En waarom?

MARC VAN OOSTENDORP
Illustratie: Hein de Kort

et woord alcoholist zeggen, hoe pak je dat aan?
Ergens in je hoofd moet een verzameling in-
H structies klaarliggen voor je stembanden, je
tong en je lippen, maar hoe zien die instructies eruit?
Er blijkt niemand te zijn die het weet.
Ik dacht daar onlangs aan doordat Jan Renkema,
auteur van de Schrijfwijzer en ooit hoofdredacteur van
Onze Taal, in het elektronisch tijdschrift Neerlandistiek
een vraag stelde over de woorden alcoholicus en alcoholist: teerde toen hij verslag deed van het verschil in uitspraak
“Hoe spreekt u de tweede o uit?”, vroeg hij. “In alcoholi- tussen alcoholicus en alcoholist.
cus is het de o van kook, maar in alcoholist de o van dol. Gelukkig is er nog iets. Het achtervoegsel -ist voeg je
Vreemd, die lange klinker in alcoholicus. Dat komt toe aan bestaande woorden of eigennamen: bloem wordt
natuurlijk door die ene l, vergelijk dolen en dollen. Maar bloemist, harp harpist en de aanhangers van bepaalde
waarom dan niet in alcoholist?” communistische denkers heten marxist of leninist. Het
achtervoegsel -icus plak je daarentegen normaal gespro-
LANG EN HELDER ken niet aan een bestaand woord: een fanaticus is niet
Ik maak het door Renkema genoemde verschil in uit- ‘fanaat’, en een romanticus niet ‘romant’. In plaats daar-
spraak niet, en ook de online Van Dale schrijft in zijn van neem je een bijvoeglijk naamwoord op -iek (fanatiek)
fonetische notatie allebei de woorden met een /o/, wat of -isch (romantisch), haal je die uitgang eraf en vervang
staat voor de klinker van dool – de klinker van dol je die door -icus.
schrijft het woordenboek als /ɔ/. Maar Renkema staat Dat betekent dat alcoholist en alcoholicus van verschil-
bekend om zijn uitzonderlijke taalgevoel, dus ik ga ervan lende woorden zijn afgeleid: het eerste van alcohol (met
uit dat het verschil dat hij observeert voor sommige de dol-klinker), het tweede van alcoholisch (met de klin-
sprekers reëel is. Een informele enquête op Twitter be- ker van dool). Bij sommige sprekers, zoals Jan Renkema,
vestigt dat: iets minder dan de helft van de 300 mensen kun je dat nog horen aan de klinker in het afgeleide
die daar reageerden, beweerde alcoholist met de dol- woord.
klinker uit te spreken. Bij alcoholicus doet niemand dat.
Het verschil valt bovendien taalkundig te verklaren. VAAG
In de eerste plaats is er een verschil in klemtoon tussen Uit mijn kleine enquête op internet kwam overigens nóg
de twee woorden. In alcoholist heeft de tweede o geen een groep sprekers naar voren: mensen die helemaal
klemtoon en staat hij zelfs onmiddellijk voor een letter- geen ‘tweede’ /o/ hadden, omdat ze de twee o’s samen-
greep die wél klemtoon heeft, en daar wordt zo’n let- smelten en dus ‘alcolist’ zeggen. Ook dat is goed te be-
tergreep dof van. De eerste o zeg ik ook meer met een grijpen: in het Nederlands mijden we de h in lettergrepen
dol-achtige klinker, en dat zowel in alcoholist als in alco- zonder klemtoon, en twee onbeklemtoonde o’s naast
holicus. In het laatste woord heeft de tweede o wél de elkaar worden natuurlijk gemakkelijk tot één klinker.
woordklemtoon, en daar wordt zo’n klinker lang en Wanneer je al die mogelijkheden naast elkaar zet, ONZE TAAL 2019 — 2/3
helder van. begin je als vanzelf te twijfelen. Het klinkt eigenlijk alle-
maal wel aannemelijk, en wat zeg ik nu eigenlijk zelf?
FANATIEK Misschien bij nadere beschouwing allemaal wel. Zijn de
Helemaal bevredigend is die verklaring niet, want doffer instructies in mijn hoofd dan zo vaag? 
worden zonder klemtoon is in het Nederlands nooit ver-
plicht en gebeurt alleen als je losjes praat. Ik neem aan Deze tekst verscheen eerder in iets andere vorm op
dat Renkema juist zijn zorgvuldige taalgebruik consul- Neerlandistiek.nl. 29