Page 23 - OnzeTaal_febmrt2019_HR

de gezaghebbende historicus Johan Huizinga (1872-
Geslaagde pogingen 1945), die dat woord doelbewust introduceerde. In de
‘Voorrede’ van zijn boek Homo ludens (1938) schreef hij:
Acties om woorden in Van Dale te krijgen zijn geregeld “Ik had voortdurend behoefte aan een adjectief bij spel,
succesvol. Nog een paar voorbeelden: dat eenvoudig uitdrukt ‘wat tot spel of spelen behoort’.
Speelsch kon daartoe niet dienen, het heeft een te specia-
ochtendgrijs door de Belgische weerman Frans Deboosere le nuance van beteekenis. Men veroorlove mij daarom
geplugde benaming voor lage bewolking voor zons- het woord ludiek in te voeren.”
opkomst Dit geval staat niet op zichzelf. Ook een woord als
religiestress volgens theoloog Tom Mikkers de spanningen beurtbalkje, dat verwijst naar het staafje dat je bij de
die ontstaan als een moderne seculiere samenleving ge- supermarktkassa tussen de eigen en andere boodschap-
confronteerd wordt met traditionele godsdienstuitingen pen plaatst, is het resultaat van een doelbewuste poging
schaduwweduwe door uitvaartonderneemster Carolien de taal te verrijken. Het kwam als winnaar uit de bus bij
Harrems gemunte term voor een vrouw die niet publie- een Onze Taal-oproep om een ‘gat in de taal’ te vullen.
kelijk kan rouwen bij het overlijden van haar geheime
minnaar NEOLOGISMEACTIVIST
taaislijmziekte in 1968 door de oprichtster van de Neder- De online-editie van Van Dale zit dichter op de actuali-
landse Cystic Fibrosis Stichting bedachte lekenterm voor teit dan de papieren editie. Geregeld worden daar woor-
mucoviscidose den met een ‘voorlopige status’ in opgenomen: jonge
woorden die enige tijd in het nieuws zijn en die een ver-
klaring nodig hebben. Bij de samenstelling van de papie-
ren editie wordt dan na verloop van tijd beoordeeld of de
nieuwvormingen tot het bezonken talige erfgoed zijn
EIGEN MAKELIJ
Illustratie: Matthijs Sluiter Soms wordt er actiegevoerd om een woord of uitdruk- grote Van Dale behoeven. Hierdoor is de online Van Dale
gaan behoren en op grond daarvan een vermelding in de
king een bestaand woord te laten vervangen. Zo leidde
laagdrempeliger geworden voor nieuwe woorden waar-
voor iemand actievoert. Zo is het woord molloot, dat tel-
de oorlog in Kosovo er in 1999 toe dat de cafetaria’s die
onder de naam Kwalitaria samenwerkten, opeens pro-
kens weer in de media opduikt in het seizoen waarin het
blemen kregen met de naam patatje oorlog (een bakje
verwijst naar een trouwe fan van het programma, door
friet met uitjes, mayo en satésaus). Ze bedachten een tv-programma Wie is de Mol? wordt uitgezonden, en dat
alternatieve benaming, frietje feest, en gingen er met toedoen van een neologismeactivist met een voorlopige
posters actie voor voeren (“De tijd dat we patatje oorlog status in de online-editie van de grote Van Dale opgeno-
voerden is geweest, voortaan heet het bij ons ... Frietje men.
feest!”). Zonder blijvend succes, want de positieve bena- Met de komst van de sociale media is het neologisme-
ming voor het gerecht heeft patatje oorlog uiteindelijk activisme een nieuwe fase in gegaan. Vrijwel wekelijks is
niet kunnen verdringen en is inmiddels goeddeels ver- er op Twitter wel iemand te vinden die schrijft ‘dat we
dwenen. ervoor moeten zorgen dat woord zus en zo in Van Dale
Vaak gaat het niet om een ingeburgerd woord dat ie- komt’. De woordenboekredactie neemt kennis van zulke
mand in de grote Van Dale wil laten opnemen, maar om berichten en beoordeelt de woorden op hun merites.
een woord van eigen makelij dat niet of nauwelijks gang- Meestal zijn het eendagsvlinders: gelegenheidswoorden
baar is. Een mooi voorbeeld daarvan is het werkwoord die in een opwelling worden gevormd, zoals graaiparle-
lulleriken. In het vroege voorjaar van 1998 vroeg het Bel- mentariër, die zelfs voor de online-editie van het woor-
gische kinderprogramma Voeten vegen op Radio 1 zich af denboek te vluchtig zijn. 
hoe je een woord in de grote Van Dale kon krijgen. Het
nam de proef op de som en nodigde kinderen uit een nog
niet bestaand woord te bedenken. De tienjarige Tine
Cartuyvels droeg lulleriken voor (‘woorden gebruiken die
je zelf eigenlijk niet begrijpt om indruk te maken, of ook Mislukte pogingen
wel onzin uitkramen’). Voeten vegen ging ermee aan de
slag en liet het woord geregeld op zender horen. Een Niet elke poging om een nieuwvorming in het woor-
paar kranten schreven zelfs over de actie, maar het leid- denboek te krijgen, slaagt. Enkele woorden die het
de er niet toe dat lulleriken courant werd. (nog) niet hebben gehaald:
HUIZINGA crimigrant criminele (im)migrant. Het woord, ont-
Ook volwassenen voeren soms actie om een hiaat in de staan in 2011, werd op Twitter onder de aandacht
taal te vullen. Zo signaleerde iemand eind 1998 dat er van Van Dale gebracht en via inzendingen voor
geen woord bestaat voor het gebrek aan reukvermogen. mogelijke kandidaten voor de Woord van het
Zij ging actievoeren om het bijvoeglijk naamwoord noos Jaar-verkiezing gepromoot.
in de betekenis ‘niet in staat om te ruiken’ ingang te ergertainment ergerniswekkend entertainment. In
doen vinden. Het woord haalde weliswaar de Volkskrant 2015 werd op Twitter opgeroepen om het woord,
en NRC Handelsblad, maar het sprak niet aan of er zat te dat uit 2014 dateerde, in Van Dale te krijgen. Dat
weinig publicitaire kracht achter. Het verdween dan ook werd ondersteund door mailtjes aan de redactie. ONZE TAAL 2019 — 2/3
al snel weer in de coulissen. In dat opzicht hebben gechickt (van een man) gepasseerd door een vrouw,
schrijvers, wetenschappers en journalisten die een lacu- met name bij het wielrennen; 2014. Op Twitter
ne in de taal ontdekken en daarvoor een woord of uit- geplugd door @chickfietst.
drukking bedenken, meer kans dat ‘hun’ woord ingang vakantaseren fantaseren over vakantie. Het woord
vindt: zij hebben een breed publiek dat ze langzamer- werd op Twitter geplugd, waarbij gepoogd werd
hand kunnen laten wennen aan hun woord door het keer steun van reisjournalist Floortje Dessing te krijgen.
op keer te gebruiken. Zo hebben we ludiek te danken aan 23