Page 19 - 12_OnzeTaal_dec2018_HR

Nederlandsche Taal. Die naam had dus duidelijk betrek- kogeltjes afschiet – lijkt qua uiterlijk wel op een echte
king op de vorm, in tegenstelling tot de cobra van nu. kaars. Cipolla is Italiaans voor ‘ui’ én de naam voor een
Naast agressieve vlinders en cobra’s bestaat er tegen- uivormig stuk illegaal vuurwerk, vaak simpelweg ‘uitje’
woordig ook een keur aan meer sympathieke ‘bijen’. Dat genoemd in het Nederlands. Een fontein is een vierkant
zijn een soort kleine rotjes die na het aansteken in het doosje dat op de grond staat en na het aansteken een
rond vliegen en een zoemend geluid maken. De bijen vonkenregen de lucht in spuwt, zoals een waterfontein.
hebben meestal Engelse namen, zoals Bumble Bee, En wanneer je een aantal van die fonteinen onderste-
Stinger Bee, Flying Bee en Super Bee. boven aan een koordje knoopt en ontsteekt, heet dat
‘waterval’ of ‘cascade’.
LUCHTHUILERS Bij kleurig vuurwerk wordt soms een vergelijking met
Vuurwerk komt oorspronkelijk uit China, waar het al bloemen en planten gemaakt. Neem bijvoorbeeld de
rond de tiende eeuw gebruikt werd om boze geesten mee grondbloem, ook ‘wondertol’, ‘groundflower’, ‘ground
te verdrijven. Het moest daarom vooral veel herrie ma- spinner’ en ‘blossom flower’ genoemd. Die draait na het
ken. Niet zo gek dus dat bepaalde vuurwerknamen ver- afsteken snel in het rond en geeft verschillende kleuren
wijzen naar het geluid dat ze voortbrengen. Denk maar
aan knetterbal, sisser, knalpot en donderslag. De naam
klapper wordt al heel lang gebruikt voor allerlei vuurwerk
dat ontploft of een klappend geluid maakt. Klapbus was De naam betonstrijker wekt
de naam voor een stuk vuurwerk uit de zeventiende
eeuw, en nog ouder is het middeleeuwse klappapier, dat de illusie dat je er beton
in het Woordenboek der Nederlandsche Taal omschreven
wordt als “eene soort van vuurwerk, een klapper of mee kunt opblazen.
zevenklapper”. De zevenklapper (een stuk vuurwerk dat
zeven keer knalt) bestaat nu ook nog steeds. Nieuwere
klapper-namen zijn (honderd)duizendklapper (naamvari-
anten: Chinese rol, ratelband of mat), gigaklapper, maxi- af, zodat het wel wat wegheeft van een bloem. Grote
klapper en megaklapper. Al dit vuurwerk bestaat uit een sierpijlen spatten in de lucht uiteen in zogenoemde ge-
lange reeks aaneengesloten rotjes. Overigens is honderd- kleurde ‘palmen’, en het laatste en mooiste stuk van een
duizendklapper een nogal overdreven naam. Zo’n mat be- vuurwerk(show) wordt ‘boeket’ genoemd.
staat hooguit uit zo’n 3500 rotjes, en knalt dus lang geen
honderdduizend keer. BOMMEN EN GRANATEN
Vuurwerk knettert, knalt, klapt, sist en dondert niet Bloemen, palmen en boeketten zijn allemaal mooie
alleen, vaak maakt het ook een fluitend geluid. Vooral de woorden voor mooie vormen van vuurwerk. Maar toen
vuurpijlen staan erom bekend; ze heten dan ‘fluitpijlen’. de term vuurwerk zo rond de zestiende eeuw voor het
Een populaire vuurpijl die een schel geluid maakt wan- eerst in het Nederlands verscheen, was het allemaal een
neer die wordt afgestoken is de ‘luchthuiler’, beter be- stuk minder gezellig. Voordat er feestvuurwerk bestond,
kend als ‘gillende keukenmeid’. Dat is een nogal vrouw- was vuurwerk namelijk de verzamelnaam voor explosief
onvriendelijke naam, die eigenlijk niet meer zo van deze en brandbaar materiaal dat tijdens oorlogsvoering werd
tijd is, maar opvallend genoeg nog steeds veel wordt ge- gebruikt. Dat konden wapens zijn, maar ook ontste-
bruikt. Er wordt door vuurwerkproducenten wel af en kingsmechanismen en lichtsignalen. Ernstvuurwerk is de
toe geëxperimenteerd met nieuwe namen. Zo bestaat er tegenwoordige aanduiding daarvoor. Het Woordenboek
bijvoorbeeld een fluitpijl met de naam Screaming Bitch, der Nederlandsche Taal noemt onder die oorspronkelijke
een soort moderne, zwaardere versie van de gillende betekenis bijvoorbeeld “Canon, Musquetten, Mortieren,
keukenmeid. Maar of dat nu zo’n verbetering is? Petarden, Bussen en Granaden”.
In de huidige vuurwerknamen vinden we nog wel wat
FONTEINEN EN BLOEMEN van die oorlogsverwijzingen terug: kanonslag, voor het
Niet alleen de vlinder dankt zijn naam aan de vorm. bekendste type rotje, en mortierbommen of mortiergrana-
Ook de (in Nederland inmiddels verboden) Romeinse ten, voor het zwaarste soort illegaal vuurwerk dat je kunt
kaars – een lange, smalle, papieren koker die gekleurde vinden. Inmiddels wat verouderde namen zijn donderbus
en petard. Een donderbus was oorspronkelijk een soort
geweer, en met een petard – een met kruit gevuld meta-
len vat – werden vroeger vestingmuren opgeblazen.
Later werd ook knalvuurwerk zo genoemd. Nu komen
Oude vuurwerknamen we soms alleen petard nog tegen in namen voor (meestal
niet zulke indrukwekkende) rotjes: Petarda en Black
caprice schijf die, aangestoken, snel in het rond Petard bijvoorbeeld. Recentere vuurwerknamen die met
draait oorlog te maken hebben, zijn onder andere Ambush,
kat soort rotje Shotgun, Bommenwerper, Sniper Attack en Thunderbirds.
klakkebus ook: klaterbus; geeft een harde knal In het verlengde hiervan heeft veel (illegaal) vuur-
luchtbal balvormig vuurwerk dat in de lucht in een werk ook wel iets in de naam dat aangeeft hoe krachtig
vonkenregen uiteenspat het spul is. De naam betonstrijker wekt de illusie dat je er
molen draait rond als het wordt afgestoken beton mee kunt opblazen, een lawinepijl is zó heftig dat ONZE TAAL 2018 — 12
petard ontploft met een luide knal je er zelfs een lawine mee zou kunnen veroorzaken, en
tamboer klinkt als tromgeroffel widowmaker suggereert dat het puur geluk is als je het
waterrat rotje dat in het water knalt afsteken ervan overleeft. Toegegeven, al die namen klin-
waterwerk op het water brandend vuurwerk ken ook erg stoer en indrukwekkend. Afgezien van de
zon ronddraaiende schijf van vuurwerk vlinder dan. Maar dat is waarschijnlijk ook precies de
zwalm stuk vuurwerk dat rondzwerft bedoeling. 
19