Page 24 - 12_OnzeTaal_dec2018_HR

VRAAG EN

ANTWOORD

NIEUW JAAR/NIEUWJAAR
ls deze maand voorbij is, zijn de
A nieuwjaarswensen niet van de
lucht. Maar schrijf je nu nieuwjaar,
nieuw jaar of Nieuwjaar?

In een zin als ‘Ik wens je een gelukkig
nieuwjaar’ is nieuwjaar het best.
Er zijn een paar subtiele verschillen
tussen nieuw jaar, nieuwjaar en Nieuw-
jaar. In de neutrale betekenis ‘een jaar
dat nieuw is’ is nieuw jaar een gewone
woordgroep van een bijvoeglijk naam-
woord en een zelfstandig naamwoord.
Er staat dan doorgaans een voor: ‘Er is
een nieuw jaar aangebroken.’ Net als
bijvoorbeeld bij een goed jaar, een kers-
vers jaar en een betoverend jaar. SPREEKWOORDELIJK
In contexten die met de jaarwisse- Illustratie: Matthijs Sluiter
ling te maken hebben, is nieuwjaar
aaneengegroeid tot één woord: ‘Ik
wens je een gelukkig nieuwjaar’, ‘Het is AAN DE STRIJKSTOK BLIJVEN HANGEN
nog maar net nieuwjaar of hij is zijn
voornemens alweer vergeten.’ In deze r blijft veel aan de strijkstok hangen’ is een veelgebruikte uitdrukking
betekenis blijft een vaak weg. ‘E om aan te geven dat een geldbedrag niet volledig terechtkomt bij de
Daarnaast bestaat Nieuwjaar met werkelijke belanghebbende, maar dat een deel ergens wordt achtergehou-
een hoofdletter; die spelling is juist als den. Wat is de herkomst hiervan?
de feestdag 1 januari bedoeld is: ‘Op de
dag na Nieuwjaar hoef ik niet te wer- Bij het woord strijkstok zullen de meeste mensen denken aan de strijkstok van
ken.’ bijvoorbeeld een viool of een cello. Maar in deze uitdrukking gaat het om een
Op wenskaarten worden overigens andere strijkstok: een stok die kooplieden enkele eeuwen geleden hanteerden
vaak hoofdletters gebruikt, los van de om hun koopwaar af te meten (af te strijken). Het ging hierbij vooral om koren,
betekenis: ‘Prettige Kerstdagen en een graan, kalk en andere droge waren. De hoeveelheden van deze koopwaar werden
Gelukkig Nieuwjaar’. Daar is weinig afgemeten aan de hand van een zogeheten ‘maat’: een bakje of een vat dat een
bezwaar tegen. De hoofdletters komen vaste, bekende inhoud had. Als de rand van de maat bereikt was, werd de inhoud
wat nadrukkelijker over, en misschien aan de bovenkant afgestreken met een stok: de maatstok of strijkstok. Op die
ook wel feestelijker. manier kon de hoeveelheid zo precies mogelijk worden afgemeten.
De uitdrukking ‘Er blijft wat aan de strijkstok hangen’ is ontstaan doordat veel
BROS/BROOS mensen vermoedden dat zo’n handelaar niet eerlijk was: hij kon tijdens het af-
at is het verschil tussen bros en strijken ongemerkt best wat van de koopwaar achterhouden. Hij hield er zo zelf
W broos? Heb je het bijvoorbeeld iets aan over – dat bleef letterlijk aan de strijkstok hangen – en deed zijn klan-
over brosse botten of over broze bot- ten tekort. Ook nu is vaak bedoeld dat iemand (een tussenpersoon bijvoorbeeld)
ten? En over brosse koekjes of over ergens beter van wordt en degene voor wie het geld bestemd is, niet krijgt waar
broze koekjes? hij recht op heeft.
In combinatie met botten is broos ver- Aan het in deze context gebruikte woord maat danken we overigens de uit-
uit het gewoonst: broze botten. In com- drukking ‘De maat is vol’: als de maat vol was, moest je stoppen met vullen –
binatie met bijvoorbeeld koekjes of be- anders zou je immers koopwaar verspillen. ‘De maat is vol’ betekent ‘nu is het
schuit is juist bros het gangbare woord: genoeg’ of ‘nu heb ik er genoeg van’. Ook het woord afgemeten houdt verband
brosse koekjes, brosse beschuiten. Dat met het afmeten van koopwaar: de waar werd heel precies afgemeten, waardoor
wil niet zeggen dat brosse botten of afgemeten de figuurlijke betekenis ‘zuinig’ en later ‘stijf, bekrompen’ kreeg.
broze koekjes per se fout is, maar die
formuleringen zijn beduidend minder
ONZE TAAL 2018 — 12 dus rekening mee houden dat velen baar’ gekregen, terwijl bros vooral op MEERVOUD VAN DATUM
gangbaar; wie ze gebruikt, moet er
dat waarschijnlijk vreemd zullen
het brokkelen van stoffen en voorwer-
k las in een mail: ‘Ik kan op beide
vinden.
Ivoorgestelde datums naar het
pen duidt, zo meldt het Etymologisch
Bros en broos duiden dus allebei op

woordenboek van het Nederlands.
iets breekbaars, iets zwaks. Van oor-
kerstdiner komen.’ Is dat juist, of is
sprong gaat het om twee vormen van
Broos heeft trouwens ook de
hetzelfde woord; lange tijd werden ze
Het is allebei juist. Datum heeft twee
meervouden: het oorspronkelijke Latijn-
broos geluk en een broze gezondheid.
door elkaar gebruikt. In de loop van de figuurlijke betekenis ‘fragiel’, zoals in ‘beide voorgestelde data’ beter?
tijd heeft broos vooral de betekenis In zo’n geval kan bros niet gebruikt se meervoud data en het Nederlandse
24 ‘zwak, onvast’ en ‘gemakkelijk breek- worden. meervoud datums.