Wat is precies het verschil tussen willekeurig en onwillekeurig?

 

Willekeurig en onwillekeurig zijn lang niet altijd elkaars tegenovergestelde; soms lijkt de betekenis juist eerder ongeveer hetzelfde.

Willekeurig kan gebruikt worden in de betekenis 'de eigen wil volgend', bijvoorbeeld als we het hebben over 'willekeurige spieren': dat zijn spieren die we bewust kunnen aansturen (bijvoorbeeld de spieren in je armen). Maar we kunnen het ook hebben over een 'willekeurige selectie', waarin willekeurig 'niet om een bepaalde reden gekozen, arbitrair' betekent. Die laatste betekenis is het gebruikelijkst.

Onwillekeurig wil zeggen 'niet aan de wil onderworpen', 'niet opzettelijk', 'onbewust'. 'Onwillekeurige spieren' kunnen wij niet bewust aansturen (de hartspier bijvoorbeeld). Het is dus het tegenovergestelde van willekeurig in de eerstgenoemde betekenis. Het tegenovergestelde van willekeurig in de tweede betekenis ('niet om een bepaalde reden gekozen') is echter niet onwillekeurig, maar niet-willekeurig. Een 'willekeurige keuze' is een arbitraire keuze: de keuze wordt niet om bepaalde redenen gemaakt. Het is niet goed mogelijk om te spreken van een 'onwillekeurige keuze': de betekenis van onwillekeurig ('niet opzettelijk', 'niet bewust') verdraagt zich niet met het maken van een keuze.

Een aantal voorbeelden:

  • Je kunt willekeurig welk boek uitkiezen; het maakt me niet uit.
  • De schutter koos zijn slachtoffers niet willekeurig: ze hadden allemaal banden met zijn ex-vrouw.
  • Hij maakte een onwillekeurige beweging met zijn arm.
  • Ik moest bij al die onderbroekenlol onwillekeurig aan mijn ooms denken.