Wat betekent scrupuleus

Scrupuleus betekent ‘nauwgezet’, ‘precies’ (ook weleens ‘té precies’) en ‘gewetensvol’. Het heeft dus vooral positieve betekenissen. Een paar voorbeelden: 

  • Het is een scrupuleuze vertaling van zijn werk. (‘nauwgezet’)
  • Ze hebben een scrupuleuze analyse gegeven van wat er is gebeurd. (‘precies’)
  • Die scrupuleuze eerbiediging van al die regeltjes leidt nergens toe. (‘té nauwgezet’)
  • De bank bleek een weinig scrupuleuze kredietverstrekker. (‘weinig gewetensvol’)

Scrupuleus is via het Frans in het Nederlands terechtgekomen. Het is een afleiding van scrupule (‘gewetensbezwaar’). Scrupule gaat uiteindelijk terug op het Latijnse scrupulus, het verkleinwoord van scrupus. Scrupulus betekende letterlijk ‘puntig steentje’ en figuurlijk ‘bezwaar, bezorgdheid’.

Scrupuleux is in het Frans gevormd door aan scrupule de uitgang -eux te plakken. In het Nederlands werd dat de uitgang -eus. De uitgang -eux/-eus gaat ook terug op het Latijn: hij is afgeleid van het Latijnse achtervoegsel -osus, dat ‘vol van’ betekent. Scrupuleus (‘vol scrupules’, dus: ‘gewetensvol, precies’) is dus het tegenovergestelde van zonder scrupules. Zonder scrupules betekent ‘zonder gewetensbezwaren’, ‘zomaar, zonder erover na te denken’.

Steentje in je schoen

In het Latijn kregen scrupus en scrupulus mogelijk de betekenis ‘bezwaar, bezorgdheid’ vanwege een praktisch ongemak: een steentje in je schoen of sandaal. Als je een steentje in je schoen hebt, loop je immers niet lekker; zo’n steentje vormt een hindernis bij het lopen. Dit lichamelijk bezwaar werd later figuurlijk opgevat. Zo kregen scrupus en scrupulus al in het Latijn ook de betekenis ‘bezwaar, zorg’.