Wat is juist: ‘Zij discussieerden op het scherpst van de snede’ of ‘Zij discussieerden op het scherp van de snede’?

Scherpst en scherp zijn hier allebei juist. Op het scherpst/scherp van de snede betekent ‘zeer scherp’, ‘met zeer weinig speelruimte’, ‘met veel risico’, en in discussies en ruzies algauw ‘elkaar geen enkele onderhandelingsruimte toestaand’, ‘hard tegen hard’.

Op het scherp van de snede

Op het scherp van de snede is de oorspronkelijke vorm. Scherp is hier een zelfstandig naamwoord. Het betekent ‘snede of punt van een wapen of werktuig’. De zelfstandige naamwoorden scherp en snede zijn van oorsprong synoniemen. Volgens het Groot Uitdrukkingenwoordenboek van Van Dale (2006) is het voorstelbaar dat op het scherp een vaste uitdrukking was en dat van de snede daar later ter versterking aan is toegevoegd. Het Woordenboek der Nederlandsche Taal vermeldt op het scherp van de snede overigens niet, net zomin als op het scherp. De uitdrukking is dus waarschijnlijk tamelijk jong. Het scherp van de snede wordt nu geïnterpreteerd als het allerscherpste punt van een wapen of werktuig: het allerdunste punt (het uiterste ‘topje’) van de (toch al scherpe) snijkant.

In de Maasbode van van 1 oktober 1912 staat: “En daarmede zijn dan de vredeskansen als op het scherp van een mes geplaatst en is een lichte trilling voldoende om ze te doen vallen.” Op het scherp van een mes wordt hier dus al figuurlijk gebruikt. In verschillende kranten uit 1947 wordt de film The Razor’s Edge genoemd, die gebaseerd was op een boek met dezelfde titel uit 1944. In de Nederlandse vertaling: Op het scherp van de snede.

Op het scherpst van de snede

Op het scherpst van de snede komt al tientallen jaren voor. Het ontstaan van deze variant is goed te verklaren. Het zelfstandig naamwoord het scherp is ongebruikelijk. Veel taalgebruikers vatten scherp daarom op als het bijvoeglijk naamwoord scherp (‘goed geslepen’, zoals in een scherp mes). Net als in dit mes is het scherpst gebruiken ze dan in op het scherpst van de snede de overtreffende trap van scherp, met de uitgang -st. Deze neiging wordt misschien nog versterkt door vergelijkbare uitdrukkingen als in het heetst van de strijd en in het holst van de nacht, waarin ook de overtreffende trap van een bijvoeglijk naamwoord (heetst, holst) wordt gebruikt. Op het scherpst kwam bovendien vroeger al voor als uitdrukking. In de Koninklijke Courant van 25 mei 1809 staat: “(...) verklaart (...) de wetten der krijgstucht, zelfs bij de minste nalatigheid, op het scherpst toe te passen.”

In de Volkskrant van 18 juni 1962 staat: “Dit wordt een duel op het scherpst van de snede.” Dat lijkt het oudste krantencitaat waarin scherpst in de uitdrukking voorkomt.