Wat is het precieze betekenis- en gebruiksverschil tussen omdat en doordat?

Omdat en doordat kunnen allebei een oorzaak aanduiden; omdat kan daarnaast betrekking hebben op een reden (er zit dan een drijfveer, overtuiging en/of gedachte achter). Juist zijn dus:

  • Hij zei dat hij thuisbleef omdat hij ziek was. (reden)
  • Dat zeg je alleen maar omdat je denkt dat ik het wil horen. (reden)
  • Omdat er heel warm weer werd voorspeld, zijn we al vroeg naar het strand gegaan. (reden)
  • De kleuters waren nerveus omdat Sinterklaas in aantocht was. (twijfelgeval, maar het lijkt meer een reden dan een oorzaak)
  • Ik kon niet naar binnen doordat/omdat de deur dicht was. (oorzaak)
  • De auto slipte doordat/omdat de weg glad was. (oorzaak)

De Algemene Nederlandse Spraakkunst (1997) vermeldt: “Omdat is redengevend en oorzaakaanduidend; doordat kan niet gebruikt worden voor zinnen die duidelijk redengevend zijn.” De woordenboeken geven al enkele decennia hetzelfde aan. De Dikke Van Dale vermeldde in de elfde druk (1984) nog wel dat bijvoorbeeld ‘Dat komt omdat ...’ minder verzorgd is dan ‘Dat komt doordat ...’ In de volgende druk (1992) is die waarschuwing geschrapt.

Hoewel er bij oorzaken dus een keuzevrijheid bestaat tussen omdat en doordat, zal er wel vaak een voorkeur voor het ene of juist het andere woord bestaan. Hiervoor is echter geen algemene richtlijn te geven; zo’n voorkeur kan van zin tot zin en van persoon tot persoon verschillen. Zo zouden wij in de zin ‘De overstroming ontstond doordat de dijken doorbraken’ liever niet omdat gebruiken. En in ‘Omdat ieder mens verschillend is, ...’ gaat onze voorkeur juist wél uit naar het gebruik van omdat.

Het Etymologisch Woordenboek van het Nederlands merkt bij omdat en doordat overigens op: “Het onderscheid tussen een oorzaakaanduidend doordat en een redengevend omdat is pas rond 1860 kunstmatig opgelegd.” Je zou kunnen zeggen dat deze opgelegde regel in de praktijk nooit echt heeft geleefd. Wie het toch prettig vindt zich er strikt aan te houden, kan dat natuurlijk gerust doen.