Waar komt iemand het vuur na aan de schenen leggen vandaan?

 

Iemand het vuur na aan de schenen leggen betekent 'het iemand heel moeilijk maken'. Vaak heeft het de specifiekere betekenis 'iemand scherp ondervragen, zodat hij zich er niet meer uit kan redden met smoesjes' en soms ook 'iemand door scherpe vragen te stellen proberen te ontmaskeren'.

Volgens het Groot Uitdrukkingenwoordenboek van Van Dale (2006) gaat deze uitdrukking terug op martelpraktijken van vroeger. Daarbij werd iemand met zijn blote benen vlak bij een vuur gezet, zodat hij – als de pijn ondraaglijk werd – zou bekennen. Ook F.A. Stoett noemt deze herkomst. Hij citeert een andere gezegdendeskundige (P.J. Harrebomée): “Het spreekwoord wordt niet alleen op den geldschuldige, maar ook op den leugenaar en den drogredenaar toegepast. Het zal wel oorspronkelijk zijn van de helsche pijnigingen, die men gebruikte, om iemand te doen bekennen, wat hem te laste werd gelegd, onverschillig of hij 't kwaad al of niet bedreven had, en [die] dus tot de tijden der inquisitie behooren.”

Stoett vermeldt trouwens iemand het vuur na de schenen leggen, zonder aan. Misschien drukte na hier letterlijk uit dat het vuur nabij de schenen werd aangelegd. Het Woordenboek der Nederlandsche Taal (WNT) vermeldt de varianten iemand het vuur aan de schenen leggen en iemand het vuur na (of: nader) aan de schenen leggen. Een Zuid-Nederlandse variant is volgens het WNT iemand het vuur na voor de tenen leggen.