Waar komt de uitdrukking ‘Schraalhans is keukenmeester’ vandaan en wat wordt ermee bedoeld?

Betekenis

Als ergens schraalhans keukenmeester is, wil dat zeggen dat er weinig (lekker) eten te krijgen is. Bijvoorbeeld: ‘Mijn opa vertelde dat vroeger schraalhans vaak keukenmeester was in het grote gezin waarin hij opgroeide.’ Maar de uitdrukking kan ook in het algemeen betrekking hebben op iets wat nogal karig is, zoals in ‘Op de obligatiemarkten was schraalhans deze week keukenmeester.’ Daarmee is dan bedoeld dat het rendement die week laag was.

Herkomst

Een schraalhans is een spottende aanduiding voor iemand die niet veel te eten in huis heeft. Er kan ook een gierigaard mee bedoeld worden. Schraal betekent hier ‘karig, sober, zuinig’.

Hans was vroeger een zeer veel voorkomende naam, die daardoor in allerlei algemene persoonsaanduidingen is terechtgekomen. Bijvoorbeeld:

• hansworst (‘raar figuur, belachelijk persoon’)
• praalhans (‘ijdele figuur, opschepper’)
• gelukshans (‘iemand die veel geluk heeft’, ‘geluksvogel’)
• pochhans (‘opschepper’)
• hans snoeshaan (‘bluffer’)
• hans onversaagd (‘durfal’)

Schraalhans betekent dus iets als ‘zuinig iemand’, ‘gierige persoon’. Zo iemand is het tegenovergestelde van een gulle, bourgondische gastheer.

Een keukenmeester was vroeger ofwel een ambtenaar die toezicht hield op de keuken van een vorst, ofwel een opperkok, een chef de cuisine. Het Woordenboek der Nederlandsche Taal vermeldt bij keukenmeester: “Gierige Hans (...), Kaalhals (...), Schraalhans (...) is keukenmeester, er wordt schraal, mager, zuinig opgedischt; er is niet veel te eten.”

F.A. Stoett voegt daar in zijn spreekwoordenboek nog een paar varianten aan toe, waaronder ‘Schraalhans is keldermeester.’ Een keldermeester is een opzichter van de wijnkelder.