Wat betekent iets onder de roos vertellen en waar komt deze uitdrukking vandaan?
 

Betekenis

Iets onder de roos vertellen betekent ‘iets vertellen waarvan je niet wilt dat de luisteraar het verder vertelt’. Met onder de roos is dus bedoeld ‘in het geheim’, ‘in vertrouwen’, ‘onder de voorwaarde dat de ander het voor zichzelf houdt’. 

Herkomst: de roos als symbool van geheimhouding

De verklaring die je meestal tegenkomt, is dat onder de roos een vertaling is van het Latijnse sub rosa. Deze Latijnse uitdrukking was in elk geval al in de zestiende eeuw in gebruik. Bij de uitdrukking sub rosa hoort een verhaal over de liefdesgod Cupido en de Egyptische god Harpocrates, die (onder meer) als god van de stilzwijgendheid werd gezien. Volgens dat verhaal gaf Cupido een roos aan Harpocrates. Met dit geschenk haalde Cupido hem over om zijn mond te houden over de liefdesavonturen van zijn moeder, de godin Venus. De bron van dit verhaal is jammer genoeg onbekend. Er is in elk geval geen aanwijzing te vinden dat dit een verhaal uit de Klassieke Oudheid is. 

Daarom is niet uitgesloten dat onder de roos ouder is dan sub rosa. In een Duits boek uit 1494 komt vnder der rosen (unter der Rose) al voor. In de late Middeleeuwen waren rozen geliefde versieringen. Ze werden soms ook op het plafond van bijvoorbeeld feest- en vergaderzalen geschilderd. Misschien ontstond daardoor de uitdrukking onder de roos voor iets wat niet verder verteld moest worden: bij een feest kun je je soms te veel laten gaan, en wat gezegd wordt bij vergaderingen en vertrouwelijke gesprekken moet ook geheim blijven. Zo kon onder de roos de betekenis ‘in vertrouwen’ krijgen. Er zijn ook weleens tekstjes bij zo’n roos op het plafond aangetroffen, bijvoorbeeld: “Al wat men siet, al wat men spreeckt / Blijft onder deze roos bedeckt” en “Al wat hier onder de roos geschie[d]t / Laat dat aldaar, en meld het niet.” Sub rosa zou dus ook een latinisering zijn van onder de roos: een vertaling náár het Latijn.

Meer lezen?

• F.A. Stoett, Nederlandsche spreekwoorden, spreekwijzen, uitdrukkingen en gezegden, 1923-1925
• Carolus Tuinman, De oorsprong en uitlegging van dagelyks gebruikte Nederduitsche spreekwoorden, opgeheldert tot grondig verstand der vaderlandsche moedertaal (1726)
• Merriam Webster Dictionary