Wat betekent om des keizers baard en waar komt deze uitdrukking vandaan?

Betekenis

Om des keizers baard betekent ‘zonder enig belang, om niets’. Zo is een wedstrijd om des keizers baard een wedstrijd waar niets van afhangt.

Herkomst

Om de geitenbaard?

De herkomst van om des keizers baard is helaas niet duidelijk. De uitdrukking komt waarschijnlijk uit het Duits. Sich um des Kaisers Bart streiten betekent ‘ruziemaken om niets’. Dit is mogelijk een verbastering van um den Geissen Bart streiten (dus om de ‘baard’ van een geit). Dat zou weer een vertaling zijn van een Latijnse zin: de lana caprinia rixari, die ‘ruziemaken over geitenwol’ betekent. Deze zin komt voor in het werk van de Romeinse schrijver Horatius. Horatius stelt quasi-serieus de vraag aan de orde of je geitenhaar ‘wol’ zou mogen noemen, net als een schapenvacht. Deze nutteloze discussie ging later symbool staan voor een zinloze discussie in het algemeen.

De uitdrukking de lana caprina betekende in het Latijn al ‘over niets (ruziemaken)’. Via de Duitse vertaling um den Geissen Bart en de verbastering um des Kaisers Bart is om des keizers baard ook in het Nederlands terechtgekomen in de betekenis ‘om niets’.

Toch de baard van een keizer?

Een andere verklaring gaat wél uit van de baard van een keizer. De oorsprong zou dan de volgende gedachte zijn: als je speelde om des keizers baard, speelde je om iets wat je nooit in je bezit zou kunnen krijgen - je zou er zelfs nooit bij in de buurt kunnen komen. Dat betekende dat je om iets speelde wat geen enkele reële waarde had als inzet van het spel.

Gesteld dat het om een echte keizer ging in deze uitdrukking, welke zou het dan zijn? Het Woordenboek der Nederlandsche Taal houdt het op “de witte baard van Karel den Groote of de roode van Frederik Barbarossa”.

Meer lezen?

F.A. Stoett, Nederlandsche spreekwoorden, spreekwijzen, uitdrukkingen en gezegden (1923)