Wat betekent ledigheid is des duivels oorkussen en waar komt deze uitdrukking vandaan?

Ledigheid is des duivels oorkussen betekent iets als ‘met luie mensen loopt het niet goed af’. Ledigheid is een oud woord voor ‘luiheid’ en oorkussen is een verouderd woord voor ‘hoofdkussen’. De uitdrukking is een grappige manier om iemand te zeggen dat je vindt dat die persoon niets uitvoert. De uitdrukking komt misschien ook wat plechtig-grappend over omdat ze aan het verouderen is. 

Ledigheid betekent oorspronkelijk ‘leegheid’: ‘het niet gevuld zijn’ en van daaruit ook meer figuurlijk: ‘het niet in beslag genomen zijn door taken en bezigheden’. Dat laatste werd vervolgens in negatieve zin opgevat als ‘lui zijn, te weinig wilskracht hebben om iets nuttigs te doen’. Als je leven zich kenmerkt door luiheid en slapheid, kan het gemakkelijk fout gaan. Dat werd uitgedrukt door de duivel erbij te halen. De duivel vindt iemand met een leeg, doelloos bestaan namelijk zeer aantrekkelijk. Hij kruipt als het ware in die leegheid. En als de duivel je als ‘oorkussen’ (‘hoofdkussen’) gebruikt en dus zijn hoofd – dat vol met slechtheid zit – bij je te rusten legt, word je zelf ook slecht.

Een oudere variant van ‘Ledigheid is des duivels oorkussen’ is ‘Een leeg mens is een duivels oorkussen.’ Dat wilde ook zeggen dat een lui en slap mens de duivel als het ware uitnodigt in zijn leven. Een nóg oudere versie komt uit de zestiende eeuw: ‘Een ledich mensche is een pluemkussen [pluimkussen] des viants’. Viant (‘vijand’) is hier ook een benaming voor de duivel.

Meer lezen?

F.A. Stoett, Nederlandsche spreekwoorden, spreekwijzen, uitdrukkingen en gezegden (1923-1925)