Wat betekent kind noch kraai hebben en waar komt deze uitdrukking vandaan?

Betekenis

Als je kind noch kraai hebt, heb je helemaal geen naaste familie (meer): geen partner, geen kinderen, geen ouders, geen broers of zussen, en ook geen andere verwanten die je goed kent. Dat betekent dat er dus niemand is voor wie je moet zorgen, en er is ook niemand die voor jóú kan zorgen. Kind noch kraai hebben betekent daarom ‘helemaal alleen op de wereld zijn’.

Voorbeelden: ‘Sommige mensen hebben kind noch kraai als ze overlijden’ en ‘De honderdjarige had kind noch kraai meer.’

Herkomst

Hanengekraai

De uitdrukking kind noch kraai hebben was in de veertiende eeuw iets anders: kind noch craet hebben. Craet betekende ‘gekraai’, en dan in het bijzonder hanengekraai. In de oorspronkelijke uitdrukking was craet dus een metafoor voor de haan.

In de Middeleeuwen had vrijwel iedereen – ook de mensen in de steden – in elk geval een haan en een of meer kippen op diens erf. Kind noch craet was dus een pakkende beschrijving van iemand die helemaal alleen was: zonder mensen om zich heen en zelfs zonder haan of kip(pen).

De variant kind noch kraai hebben komt ook al zo’n vier eeuwen voor. Het ligt voor de hand om te denken dat met kraai de bekende zwarte vogel bedoeld is, maar dat klopt dus eigenlijk niet. Kraai betekent in deze uitdrukking letterlijk ‘gekraai, kraaiend geluid’ en daarmee in figuurlijke zin ‘haan’.

Hanen in de rechtszaal

In sommige (spreek)woordenboeken staat een iets andere uitleg van kind noch kraai hebben. Die uitleg verwijst naar middeleeuwse rechtszaken.

Als je voor het gerecht moest komen, kon je mensen meebrengen om je bij te staan: familie of goede bekenden, die onder ede zwoeren dat je betrouwbaar was. Volgens sommige bronnen namen mensen ook weleens een haan mee, die dan volgens het volksgeloof de eed van zijn eigenaar ondersteunde als hij zweeg, en ging kraaien om de schuldige te ontmaskeren.

Als je helemaal geen familie had en zelfs geen haan, stond je in de rechtszaal zonder kint en zonder craet (‘haan’), oftewel: volkomen alleen.

Meer lezen?

• Instituut voor de Nederlandse Taal (2012)
• ‘Mathijs de Vries en de kraai’, Onze Taal (1947)
• F.A. Stoett, Nederlandse spreekwoorden, spreekwijzen, uitdrukkingen en gezegden (1923)