Wat betekent het in Keulen horen donderen en waar komt deze uitdrukking vandaan?

Betekenis

Als je kijkt alsof je het in Keulen hoort donderen, ben je ergens zichtbaar heel verbaasd over. Bijvoorbeeld: ‘Ik ben gewend iedereen op straat te groeten, maar in de stad kijken sommigen me dan aan alsof ze het in Keulen horen donderen.’

Herkomst

De gedachte achter deze uitdrukking is dat Keulen ruim buiten gehoorsafstand ligt. Het zou dus erg verbazingwekkend zijn als je in Nederland of België zou kunnen horen dat het daar dondert. De plaatsnaam Keulen stond dus in feite voor ‘een plaats heel ver weg’.

Oorspronkelijk had het in Keulen horen donderen een andere betekenis. Je bedoelde er namelijk mee dat je ergens onverschillig tegenover stond. ‘Ze keken alsof ze het in Keulen hoorden donderen’ betekende dus ‘ze keken alsof het ze totaal niet aanging’. Het idee dat de donder ver weg was, werd daarmee in figuurlijke zin opgevat als ‘hier hoef je niet op te letten’. Nu zouden we bijvoorbeeld zeggen: het raakt mijn koude kleren niet.

Al in de zeventiende eeuw kwamen de betekenissen ‘stomverbaasd zijn’ en ‘ergens onverschillig tegenover staan’ naast elkaar voor. Die laatste betekenis is in de loop van de tijd verdwenen, waardoor het in Keulen horen donderen nu alleen betrekking heeft op verbazing.

Andere uitdrukkingen met stedennamen

Keulen komt in meer uitdrukkingen voor, net als Rome en Aken. Deze stedennamen staan dan voor ‘een willekeurige oude, verre plaats’. Voorbeelden:

• Keulen en Aken zijn niet op één dag gebouwd - dit betekent: ‘je kunt niet alles ineens doen, alles heeft zijn tijd nodig’; ‘iets groots tot stand brengen is nu eenmaal een zaak van lange adem’.
• Keulen en Aken wel op kunnen - dit betekent: ‘een grote eetlust hebben’.
• Zo oud als de weg naar Rome (Aken, Keulen, Kralingen) - ‘zeer oud’ (soms gezegd als iets ten onrechte als nieuw wordt gepresenteerd).
• Je kunt er met/op je gat (kont) mee/op naar Keulen rijden - wordt weleens gezegd over een mes dat erg bot is.

Meer lezen?

• F.A. Stoett, Nederlandsche spreekwoorden, spreekwijzen, uitdrukkingen en gezegden (1923-1925)
• ‘Taal en letteren’ (derde jaargang, 1893)