Wat betekent eigen schuld, dikke bult en waar komt deze uitdrukking vandaan?

Eigen schuld, dikke bult is een reactie op iemand die een tegenslag heeft. Je bedoelt ermee: je hebt dit aan jezelf te wijten, dus ik heb geen medelijden met je. Bijvoorbeeld: ‘Als je je fiets niet goed vastzet, en hij wordt gestolen, dan is dat eigen schuld, dikke bult.’ Eigen schuld, dikke bult is vaak een plagerijtje, maar kan soms ook een beetje hard of zelfs onaardig overkomen.

Hoe deze uitdrukking is ontstaan, is niet duidelijk. Natuurlijk speelt het rijm van schuld en bult een grote rol, maar hoe die dikke bult in de uitdrukking terecht is gekomen, is onbekend.

Wel is het waarschijnlijk dat bult hier een ander woord voor bochel is. Dat is een vergroeiing van de ruggengraat die eruitziet als een ‘bult’ op iemands rug. Dit is af te leiden uit wat oude rijmpjes en andere uitspraken met schuld en bult, zoals deze:

• Maer niemant keert het oogh omtrent sijn eygen schult
  En siet! Op onsen rugh daer hanght de meeste bult (Jacob Cats, 1632)
  (‘Maar niemand richt het oog op zijn eigen schuld, / En zie: op onze rug hangt de grootste bult’. Dus: we hebben weinig oog voor onze eigen fouten, maar blijken zelf vaak de meeste schuld te hebben als iets misgaat.)
• Belofte maakt schuld, en die ze niet volbrengt [= wie zich er niet aan houdt] krijgt eenen bult. (1874)
• ’t Is den bult [ = de gebochelde] zijn eigen schuld, / Dat hij zijn kas [= bochel] moet dragen. (1900)

De laatste rijmpjes verwijzen mogelijk naar het oude idee dat een lichamelijke afwijking, zoals een bochel, een door God opgelegde straf of beproeving was. Het zou goed kunnen dat eigen schuld, dikke bult ook naar dat idee verwijst.

Je een bult lachen

In de uitdrukking je een bult lachen (of soms: je een bochel lachen) zit ook een verwijzing naar een vergroeiing in de rug. Als je ergens heel hard om moet lachen, buig je je voorover. Niet voor niets hebben we het over dubbel/krom liggen van het lachen. Als je je een bult lacht, lach je dus zo hard dat je er een bult aan overhoudt. Je kunt je trouwens ook (onder meer) een ongeluk lachen, een breuk lachen, je ziek lachen en je (half)dood lachen.

Je een bult schrikken

Het is minder leuk als je je een bult schrikt. Dat lijkt een variant van onder meer je een ongeluk schrikken, je een (rol)beroerte schrikken en je de tyfus/pleuris schrikken: zó schrikken dat je er acuut een ziekte of gebrek van oploopt.

Meer lezen?

• F.A. Stoett, Nederlandsche spreekwoorden, spreekwijzen, uitdrukkingen en gezegden (1923-1925) (over belofte maakt schuld).
• F.A. Stoett, Nederlandsche spreekwoorden, spreekwijzen, uitdrukkingen en gezegden (1923-1925) (over je een bult lachen).