Page 33 - OnzeTaal_juni2020_HR

DE THUISONTLEDER WITTEMAN

De oude schoolgrammatica afgestoft voor thuisgebruik.

Inhoud en functie

ommige cursisten vragen mij of ze de cursus ook op
hun telefoon kunnen doen. Mijn aanbeveling is ech-
S ter om de telefoon binnen te laten liggen en met de Graag gedaan
papieren cursus in de tuin of op het balkon te gaan zitten.
Het huiswerk met de losse papiertjes kan dan wel het best
uit de wind gebeuren.
Bij dat huiswerk moest u van de woorden adem, zes, oei, J e weet dat je een oud wijf bent als het taalgebruik
in, tegenaan, blij, als, of, mij, zien, radar, blauw, regenen, toch, van steeds meer mensen je begint te verbazen.
leunen, misschien, ’t, terwijl, water, welk, tien, uit, dus en zul- Niet alleen dat van notoir onverstaanbare tie-
len combinaties maken als wateradem, radarblauw en blij- ners, maar ook dat van volwassen mensen met een
leunen. Dat ging goed bij adem, blij, zien, radar, blauw, rege- solide positie in de maatschappij.
nen, leunen en water, maar stroef bij de andere, die alleen Mijn tandarts bijvoorbeeld is een jaar of dertig. Hij
heel af en toe, met veel moeite, met andere gecombineerd had iets gerepareerd aan een van mijn kiezen. Leuk
kunnen worden (oeiwater? dusmisschien? tegenaanzullen?). is zoiets nooit, maar écht pijn had het niet gedaan,
De gemakkelijke groep bestaat uit de zogeheten ‘inhouds- en toen hij klaar was, stond ik op en zei, gewoonte-
woorden’, de moeilijke uit ‘functiewoorden’. Functiewoor- getrouw: “Bedankt!” Hij antwoordde, zoals veel van
den zijn onveranderlijk, inhoudswoorden hebben uitge- zijn generatiegenoten: “Geen probleem!”
breide mogelijkheden tot woordvorming: je kunt er bijvoor- Ben ik nou gek, of is dat een raar antwoord? Zowat
beeld gemakkelijk voorvoegsels als on- bij zetten, denk aan iedereen doet het, de laatste tijd. Wat is er geworden
onblij, of achtervoegsels als -achtig, -erig en -tje: radarachtig, van dat goeie oude ‘Graag gedaan’? De bakker, bij wie
blijerig, watertje. ik een zak krentenbollen koop: “Geen probleem.”
Wie honderd willekeurige woorden uit een woordenboek De loodgieter, die een nieuwe badkamerkraan komt
kiest, vindt daar waarschijnlijk meer dan negentig in- installeren: “Geen probleem.” De boekhandelaar,
houdswoorden bij. Bij honderd willekeurig gekozen woor- nota bene, die mij zojuist voor een royale som gelds
den uit een tekst zullen het juist overwegend functiewoor- lectuur had verkocht, wist me zelfs te verzekeren dat
den zijn. Dat komt doordat inhoudswoorden ‘open klassen’ zoiets “geen énkel probleem” voor hem was.
vormen: er komen gemakkelijk nieuwe bij. Functiewoorden Nou, logisch. Stel je voor dat het wél een pro-
zijn ‘gesloten klassen’: eindige rijtjes die van buiten ge- bleem was! Mensen worden over het algemeen niet
leerd kunnen worden. Functiewoorden zijn echter ook de onder dwang tandarts, bakker, loodgieter of boek-
woorden die de betekenisverbanden tussen de inhouds- verkoper. Ze zouden hun werk in principe zonder
woorden kunnen leggen, en de verbanden met de context. walging moeten doen. Daarom was dat ‘Graag ge-
Een voegwoord (of ) kan een verband tussen twee woorden daan’ van weleer ook zo prettig geruststellend: de
leggen (X of Y), en een woord als misschien legt in feite een loodgieter heeft van ganser harte een nieuwe kraan
verband met de twijfel van de spreker. boven mijn wastafel geschroefd. Fijn!
In de negentiende eeuw, toen de zinsontleding bedacht Dat nieuwe ‘Geen probleem’ impliceert, heel pas-
werd, had men het idee dat de verschillen tussen talen sief-agressief, dat er net zo goed wél een probleem
voornamelijk verschillen in woordvorming waren. Daarom had kunnen zijn. Dat is een beetje griezelig. Wat voor
noemde men de woordsoortontleding de ‘taalkundige ont- probleem zou dat eventueel geweest kunnen zijn?
 leding’. De betekenisverbanden tussen de zinsdelen achtte Had de tandarts, uitgeput van een hele dag boren, uit
men meer een zaak van de logica of het verstand (de balorigheid overwogen me te wurgen met een rubber
‘rede’). Daarom heet de zinsdeelontleding de ‘redekundige handschoen? Had de bakker die ochtend bíȷ´na, uit
ontleding’. louter misantropie, een flinke scheut arsenicum door
het deeg gekneed?
En zelfs mijn eigen zoon staat inmiddels aan de
PETER-ARNO COPPEN foute kant. Ik bedankte hem voor het uitruimen van
de afwasmachine, en ja hoor, daar kwam het: “Geen
probleem!” Op hoge toon stak ik mijn litanie tegen
hem af en eindigde met: “Zeg toch gewoon ‘graag
Huiswerk gedaan’, jongen!”
Het huiswerk voor de volgende keer gaat gedaan”, zei hij. “Ik vind het een vervelend klusje. ONZE TAAL 2020 — 6
Hij dacht even na. “Maar ik héb het niet graag

over de woorden ik, jij, mijn, jouw, deze,
die, wie, welke, iedereen en niemand. De
Maar ik heb het tóch gedaan. En dat was geen pro-
bleem. Dus wat zeur je nou eigenlijk?”
opdracht is: maak met elk woord een kort

Ja, wat zeurde ik nou eigenlijk? Hij had gelijk. En
zinnetje. Steek vervolgens uw wijsvinger
die tandarts, loodgieter, bakker en boekverkoper
in de lucht en spreek de zinnetjes een
ook.
voor een uit, terwijl u met uw wijsvinger
Ik ben gewoon een oud wijf geworden.

een ondersteunend gebaar probeert te
Graag gedaan.

maken. Wat merkt u voor verschil?
SYLVIA WITTEMAN 33